boeken

De Dikke Van Dale laat zien hoe Nederland verandert

De Dikke Van Dale bestaat 150 jaar en dat wordt gevierd met een nieuwe papieren editie. Waarom blijft die onmisbaar, ook in deze digitale tijden?

Bart Koetsenruijter
null Beeld Silvia Celiberti
Beeld Silvia Celiberti

Ik ben een liefhebber van naslagwerken. Mooie boeken (De Algemene Nederlandse Spraakkunst), eigenzinnige schrijvers (Halliwells Filmgoers Companion), voorpret om een nieuwe editie (Oors Popencyclopedie). Heerlijk om in het besef te leven dat je het antwoord op elke mogelijke vraag in je boekenkast kunt vinden.

En toen kwam internet.

Welbeschouwd heeft maar één boek die vernietigende klap overleefd. Op ooghoogte, voor het grijpen, staat al mijn leven lang (min 17 jaar) het Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal, de Dikke Van Dale, of gewoon Van Dale. Ik ben toe aan mijn vijfde editie, die uit 2015, de eerste die is voorzien van illustraties en kleuren. En ik kan niet wachten op de volgende, die 22 maart verschijnt.

Waarom je je op zoiets saais als de nieuwe editie van een woordenboek kunt verheugen? Daarop heeft Ton den Boon (59), hoofdredacteur van Van Dale, aan de telefoon direct een antwoord: ‘Ik heb een misschien wat rare hobby, maar ik leg op een regenachtige zondagmiddag graag een paar edities van Van Dale naast elkaar, om lemma’s met elkaar te vergelijken. Daaraan zie je hoe Nederland is veranderd. Aan een woordenboek lees je alle maatschappelijke veranderingen af. Het woord klimaat nam in 1984, toen ik begon bij Van Dale, misschien vier regels in beslag, nu, met alle bijbehorende samenstellingen, ruim drie pagina’s.’

Spiegel van de tijd

Je zou kunnen argumenteren dat de glans wel af is van een papieren woordenboek. Ook (eind)redacteuren van de krant gebruiken eigenlijk alleen nog maar de online-editie. Grootste voordeel daarvan is dat Van Dales redactie erin snel op de actualiteit kan inspelen. Zo is in april 2018 het bijvoeglijk naamwoord non-binair toegevoegd en in februari 2021 het zelfstandig naamwoord non-binair. Die online-editie verandert continu; er komen niet alleen woorden bij, er verdwijnen ook weer woorden. Den Boon: ‘We staan op het punt omikronvariant toe te voegen. Maar dat is typisch een samenstelling die over een paar jaar weer helemaal in onbruik kan zijn geraakt. En dan halen we het weer weg, al blijft het wel in onze database aanwezig.’

En juist omdat de online-editie elke dag anders is, is een papieren editie onmisbaar, stelt Den Boon. ‘Een woordenboek is een spiegel van de tijd. Elke nieuwe papieren editie fixeert zo’n moment. Dat zal altijd zo blijven.’ Hij beschouwt het daarbij als een voordeel dat een papieren uitgave altijd achter de feiten aanloopt. ‘Wij kunnen tot een bezonken oordeel komen.’

De beslissing om een nieuwe papieren editie uit te geven neemt de uitgever, de redactie heeft daarin geen bepalende stem. In de 150 jaar van zijn bestaan verschenen tot nu toe vijftien edities (pas de tweede, in 1874 heette Van Dale, zodat het 150-jarig bestaan in 2022 nog een keer gevierd kan worden). Tussen de recentste (2015) en de komende editie (2022) zitten minder jaren dan gemiddeld. Veranderen de taal en de maatschappij sneller? Den Boon: ‘Ja, dat denk ik wel. Ik heb eind jaren negentig echt een stroomversnelling waargenomen. Door internet, burgerjournalistiek en sociale media werd taal diverser, waarmee ik bedoel dat er meer bronnen kwamen die zich ook sneller verspreidden.’

Nieuwe woorden zoeken

Oftewel, de taalgemeenschap – columnisten, commentatoren, journalisten, schrijvers – waaruit de redactie haar materiaal aangereikt krijgt, werd met de komst van bloggers, vloggers en influencers snel groter. Al vormen de ‘geredigeerde media’ nog altijd de belangrijkste bron. Daarmee bedoelt Den Boon ‘bronnen waarvan de teksten door een eindredactie worden geredigeerd aan de hand van stijlboeken’. Overigens wordt elke uitgave ingeleid met een dankwoord aan alle particuliere contribuanten, van wie sommige (waaronder het Nederlandse en Vlaamse Scrabbleverbond) met naam worden genoemd. Want al heeft de redactie de beschikking over een groot datanetwerk (van andere uitgeverijen onder meer), de vondsten van ouderwetse verzamelaars worden net zo serieus behandeld. ‘Er zijn mensen die elke week de reclamefolders van supermarkten en andere winkels doorspitten op zoek naar nieuwe woorden, die ze ons toesturen. Geweldig, want aan dergelijke niches gaan wij nog weleens voorbij.’

Maar die nieuwe woorden, benadrukt Den Boon, zijn niet de krenten in de pap. Het onderhoudswerk, dat is het leukste. Woorden moeten anders gelabeld worden (‘verouderd’), beschrijvingen moeten worden aangepast (moet in de nieuwe editie bij ‘kam’ nog wel het materiaal been worden genoemd?) en ook over grammaticale zaken moet soms een knoop worden doorgehakt: moet de constructie ‘een beslissing maken’ al worden toegevoegd? Mocht die laatste de nieuwe editie halen en mochten zich dan boze briefschrijvers tot de redactie wenden, dan heeft Den Boon zijn antwoord klaar: ‘Om te kunnen blijven bestaan heeft een taal dynamiek nodig. Een taal die niet verandert is ten dode opgeschreven.’

150 jaar Van Dale

Met de nieuwe editie viert uitgeverij Van Dale het 150-jarig bestaan van het woordenboek. Nadat bij de vorige editie kleuren, illustraties en terzijdes (over bijvoorbeeld het beletselteken, geleerde vormingen en pars pro toto) hun intrede hadden gedaan, zijn nu 150 ‘taalverhalen’ toegevoegd, geschreven door de redactie, over opvallende taalveranderingen in de afgelopen tijd.

Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse Taal, 16de editie. Van Dale; € 209, tot 20 april € 179. Verschijnt op 22 maart.

null Beeld Van Dale
Beeld Van Dale

Correctie

In een eerdere versie van dit stuk stond ten onrechte dat de eerste driedelige versie uit 2015 stamt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden