De Cultuurnota is niet de zevende hemel

Toekenning van rijkssteun betekent niet dat een muziek- of theatergezelschap uit de financiële zorgen is. Sterker, dan begint de echte onzekerheid pas.

Door Rob Gollin en Joost Ramaer

De Raad voor Cultuur had al verwachtingen gewekt. Het ZNF 'vult een leemte' en brengt 'kwalitatief goede producties'. Advies: een rijkssubsidie van twee ton.

Het theaterensemble Els Inc. in Schiedam hoorde ook de loftrompet. 'Maatschappelijk geëngageerd' en een 'bijzondere bijdrage aan het aanbod'. Advies: 2,5 ton.

Maar de vreugde over die waarderende woorden is beperkt. Een opname in het veronderstelde gespreide bedje van de rijkssubsidie betekent niet dat de geldzorgen voorbij zijn. Integendeel, zo blijkt.

Directeur Ruud van Meijel van het ZNF: 'We gaan er substantieel op achteruit.' Artistiek leider Arie de Mol van Els Inc.: 'We hadden de champagneflessen klaar staan, maar we hebben niks ontkurkt.'

Honderden theater- en muziekgezelschappen kijken vol spanning uit naar Prinsjesdag, morgen. Het is het uur van de waarheid: dan zal blijken of ze een vermelding krijgen in de Cultuurnota. Honorering van de aanvraag vormt in de beleving van menig podiumkunstenaar een entree tot het paradijs. Kostje gekocht. Naast artistieke erkenning is er ook een gegarandeerde geldstroom uit Den Haag tot 2008. Dat geldt in die onzekere branche al snel als een eeuwigheid.

De werkelijkheid ziet er grauwer uit. Het Zeeuwse festival, met 32 duizend bezoekers en lovende kritieken dit jaar een klapper, voorspelt nu al dat de plannen voor de komende afleveringen niet gehonoreerd kunnen worden. De provincie Zeeland schroeft de geldkraan toe: de bijdrage daalt van 367 duizend naar 200 duizend euro. Andere bronnen als het Prins Bernhard Cultuurfonds en het VSBfonds - goed voor ruim 1,5 ton - drogen misschien op. Het ZNF ziet de bui al hangen: wie aanklopt voor steun terwijl er al Haags geld in de achterzak steekt, hoeft nu eenmaal op weinig compassie te rekenen. Van Meijel: 'Je kunt niet meer blind op co-financiers vertrouwen.'

Els Inc. is een klein gezelschap met een kern van vier medewerkers dat met behulp van het Fonds voor Amateurkunst en Podiumkunsten jaarlijks twee goed bezochte en ontvangen voorstellingen maakte. Voor de begeerde bijdrage had Els Inc. fors ingezet, op 7,5 ton subsidie. De ambities omvatten producties voor de grote zaal en locatietheater. Met het advies van 2,5 ton zal de grote sprong voorwaarts zeker niet gemaakt kunnen worden, zegt De Mol van Els Inc. .

Maar zelfs consolidatie is onzeker. Een jaarlijkse bijdrage van de gemeente Schiedam uit een pot voor het grote-stedenbeleid valt weg: culturele instellingen mogen langs dat kanaal niet meer structureel worden gesteund. Schiedam is niet bereid het bedrag uit eigen zak te betalen. De Mol: 'De kans is groot dat na 2008 de nekslag volgt. Je wordt dan afgerekend op de plannen die je niet hebt kunnen waarmaken. Je bent een kleine mug gebleven.'

Menig gezelschap is met opname in de rijksbegroting slechter af.

Subsidie van het rijk kan de kansen verkleinen op steun van cultuurfondsen. Het FAPK meldt dat projecten met Haags geld 'niet de prioriteit hebben'.

Ook bij het Prins Bernhard Cultuurfonds kan rijkssteun een beletsel zijn. 'Instellingen die voor 100 procent bestaan van overheidsgeld en dan bij ons aankloppen om steun voor een project, wijzen wij af', zegt Adriana Esmeijer, directeur van dit fonds. 'Maar wij hebben geen principiële bezwaren tegen subsidie. Integendeel, wij zijn juist sterk voor co-financiering door meer geldschieters. Dat kunnen ook overheden zijn.'

Co-financiering lijkt aantrekkelijk: de overheid treedt terug, andere partijen springen in het gat. Van der Laan en andere publieke officials lonken de laatste tijd dan ook opzichtig naar de mecenas, de rijke particuliere weldoener. Helaas, leert onderzoek, werkt het eerder andersom: als de overheid de hand op de knip houdt, is de mecenas geneigd dat voorbeeld te volgen.

De grootste en bekendste mecenas van Nederland is de Vanden Ende Foundation van theatertycoon Joop van den Ende. Daar bestaan gemengde gevoelens over de betrouwbaarheid van de overheid als medefinancier. In zijn laatste jaarverslag hekelt het fonds de overheid die vaak een subsidie verlaagt of stopzet 'zonder enige vorm van overleg met de medefinanciers'. Die opmerking stoelt op ervaringen met het Rozentheater in Amsterdam.

VandenEnde steunde de omvorming van dat theater in Amsterdam tot specialist in teksttoneel voor jongeren van 15 tot 25 jaar. 'Als enige theater in Nederland', beklemtoont directeur Jan de Kuijper. De operatie sloot ook nog eens naadloos aan bij een van de speerpunten van het Amsterdamse kunstbeleid: meer jongeren bij de kunsten betrekken. De Amsterdamse Kunstraad (AKR) adviseerde in 2000 dan ook positief over het project.

Samen met enkele andere fondsen stak de Foundation vanaf 2001 'enkele miljoenen euro's' in een ingrijpende verbouwing, aldus De Kuijper. Daarna kwamen ook de gemeente Amsterdam en stadsdeel Centrum over de brug met drie miljoen euro. Sindsdien bleek het avontuur levensvatbaar: de zaal zit volgens De Kuijper gemiddeld voor 70 procent vol, overwegend met jongeren, en steeds meer gezelschappen willen voor hen spelen.

Maar een aanvraag van acht ton stuitte op een negatief advies bij de AKR, en cultuurwethouder Hannah Belliot nam dat over. Zonder die subsidie kan het vernieuwde Rozentheater, dat begin december wordt opgeleverd, 'een maand later de deuren weer sluiten', zegt De Kuijper.

Intussen wachten gezelschappen die op de drempel van het Rijk staan het ultieme oordeel op Prinsjesdag niet af. Vorige week stuurde het ZNF nog een brandbrief aan Gedeputeerde Staten van Zeeland. 'Zet de provincie ook nog een zeiltje bij?' Els Inc. is handtekeningen aan het verzamelen en denkt aan acties op de raadstribune in Schiedam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden