De 'culturele uitwisseling' tussen Amerika en Cuba

Cuba rockt nog niet, maar na het eerste optreden van The Rolling Stones, 'zijn de tijden eindelijk aan het veranderen', aldus Mick Jagger.

The Rolling Stones op het podium in Havana, Cuba. Beeld epa

'Ik wist dat dit een onvergetelijke avond zou worden.' Mick Jagger straalt en geniet zichtbaar van het Rolling Stonesconcert vrijdag in de Cubaanse hoofdstad Havana. Zijn droom gaat in vervulling: optreden in het land waar rockmuziek lange tijd als anti-revolutionair werd gezien. De Cubanen ontvangen de band met open armen, al heeft rock nog een lange weg te gaan op het Caraïbische eiland.

'Hier zijn we dan'

'We weten dat het moeilijk was om onze muziek te luisteren in Cuba', aldus Mick Jagger tegen het publiek. 'Maar hier zijn we dan.' Jagger laat zijn blik over de 400 duizend bezoekers gaan die vrijdagavond het openluchtsportcomplex Ciudad Deportiva bijna volledig vullen. 'Ik denk dat de tijden eindelijk aan het veranderen zijn', aldus de zanger in prima Spaans tegen de juichende toehoorders. 'Dat is waar toch?'

De tijden zijn inderdaad aan het veranderen op het socialistische eiland. Dat blijkt ook uit de duizenden mobiele telefoons die vrijdag oplichten uit het publiek. Bij gebrek aan internet kunnen de concertbezoekers hun selfies en video's niet direct delen, maar Cuba is ook allang niet meer het van de buitenwereld afgesloten land dat het lange tijd is geweest. Het bezoek van de Amerikaanse president Barack Obama begin vorige week, 'ons voorprogramma', zoals Jagger het noemde, toont bovendien aan dat de Koude Oorlog echt voorbij is.

De Rolling Stones is zonder twijfel de grootste naam die hier ooit heeft gespeeld. Maar het is niet de eerste keer dat een beroemde rockband een gratis concert geeft in Havana. Dat deed Audioslave in 2005 al, voor een publiek van 70 duizend liefhebbers. Dat was historisch, want afgezien van reggaeband Fabulous Titans in 1981, had geen enkele Amerikaanse band voet gezet op het eiland sinds Fidel Castro in 1959 de macht overnam.

Franklin Cata (l) en Lazaro Peña (r) Beeld Claudio Fuentes Madam

Franklin Cata (18) en Lazaro Peña (16)

Franklin Cata en Lazaro Peña zijn met vijf andere vrienden naar het concert gekomen. Het zijn naar eigen zeggen grote rockfans. 'We houden van klassieke rock', zegt Cata. 'Pink Floyd, Queen, Led Zeppelin, dat soort bands.' Op de vraag wat hun favoriete nummer is van de Rolling Stones, hebben ze niet direct antwoord. 'Ik weet de namen van de liedjes niet', zegt Cata. 'We vinden alle nummers goed', roept Peña. Ze stonden vanochtend al vroeg voor de poorten te wachten en waren teleurgesteld toen bleek dat het voorste gedeelte van het veld was gereserveerd voor genodigden. 'Het was te verwachten, zo gaat het altijd in Cuba', zegt Peña. 'Maar het is oneerlijk. De echte fans staan achteraan, dat is voor de Stones ook niet leuk.'

'Culturele uitwisseling'

Sinds Obama en zijn Cubaanse ambtgenoot Raúl Castro eind 2014 de strijdbijl hebben begraven, is dat makkelijker geworden. Het handelsembargo is weliswaar nog niet opgeheven, maar onder het mom van 'culturele uitwisseling' heeft Obama de mogelijkheden voor artiesten flink verruimd. Zo bracht de Amerikaanse dj Diplo met zijn project Major Lazer begin maart een half miljoen jongeren op de been tijdens een gratis optreden in Havana. In The New York Times bagatelliseerde hij de komst van de Rolling Stones: 'Zij zijn Engels', aldus de dj. 'Ze hadden hier jaren geleden al kunnen komen.' Het Stonesconcert is ook niet het grootste uit de geschiedenis. In 2009 organiseerde zanger Juanes 'Vrede zonder Grenzen', een gratis concert op het Plein van de Revolutie. De Colombiaanse zanger bracht grote namen als Miguel Bosé, Orishas en Silvio Rodríguez mee. Het plein was sinds de toespraken van Fidel Castro niet meer zo vol geweest, meer dan een miljoen Cubanen woonden het concert bij.

Toch is het Stones optreden legendarisch. Op de eerste plaats omdat de oude rockers zelf zo geëmotioneerd zijn over hun aanwezigheid in Cuba. De bandleden halen werkelijk alles uit de kast, spelen ruim twee uur lang en lijken na het eindeloos uitgerekte slotnummer Satisfaction nog steeds geen zin te hebben om te vertrekken. 'Dit is fantastisch, het is zo goed hier te zijn', aldus gitarist Keith Richards tegen het publiek. 'Misschien kom ik hier wel wonen.'

José Sánchez Beeld Claudio Fuentes Madam

José Sánchez (46)

'Ik ben als rocker geboren', zegt José Sánchez met een brede grijns op zijn gezicht. 'Daarmee behoor ik tot een heel kleine minderheid op dit eiland.' Sanchez, die onder het pseudoniem Yoss goedverkopende sciencefictionboeken schrijft, is opgetogen over het Stonesconcert. 'Dit zijn grootheden, ik had nooit verwacht ze nog eens in het echt te zien.' Als langharige rockliefhebber heeft Sánchez het niet altijd makkelijk in Cuba. 'Er is nog altijd een vooroordeel', vertelt hij. 'Dat we drugs gebruiken en criminelen zijn. Dit concert kan helpen daar verandering in te brengen.' Hij kijkt om zich heen, naar het publiek. 'Ik denk dat ongeveer eenderde van de bezoekers voor de muziek komt', zegt hij. 'De rest is hier voor een gratis feestje.'

Yeny Vásquez (uiterst rechts) Beeld Claudio Fuentes Madam

Het moet raar voelen. Overal waar ze komen, zijn de Stones wereldberoemd, hier in Cuba spelen ze voor een relatief maagdelijk publiek. Hits als Angie en Paint it Black doen wel een belletje rinkelen, maar vrijwel niemand kent de teksten. Er wordt wat met de heupen gewiegd, een stelletje danst salsa op Out of Control. Het lukt de band uiteindelijk de Cubaanse harten te winnen. Aan het eind van het concert springen de Cubanen heen en weer alsof ze nooit anders hebben gedaan.

Het publiek raakt niet uitgepraat over de lichten, het 80 meter lange podium en de torenhoge beeldschermen. 'Zo'n spektakel had Cuba nog nooit gezien', zegt Susana Gonzalez (17) als het optreden voorbij is. De conservatoriumstudent vond de muziek 'wel leuk' en was 'onder de indruk' van de performance van Mick Jagger. 'Rock kan heel populair worden op Cuba', verwacht Gonzalez. 'Het is totaal anders, maar Cubanen staan altijd open voor nieuwe muziek.'

Yeny Vásquez (30)  

Yeny Vásquez had nog nooit van de Rolling Stones gehoord en is uit nieuwsgierigheid naar het concert gekomen. 'Ik heb mijn kinderen meegenomen, want dit is een unieke dag', aldus Vásquez. Ook haar twee vriendinnen kennen de muziek van de Stones niet. 'Wij luisteren vooral salsa, reggaeton en hiphop', vertelt Vásquez. 'Het is leuk iets nieuws te horen, maar we komen vooral voor het spektakel.' Vásquez woont vlak in de buurt en wandelde de afgelopen weken iedere middag met haar kinderen naar het sportcomplex om naar de opbouw te kijken. 'Op de eerste dag stonden hier alleen containers', vertelt ze. 'En moet je nu zien wat een groot podium. Dit is het indrukwekkendste wat ik in mijn leven heb gezien.'


McDonaldisering Cubaanse muziek

Op Cuba is er naast vreugde de angst dat met de Stones de eigen muziek ten grave wordt gedragen.

'The times are changing', zei Mick Jagger vrijdagnacht in Havana bij het historische eerste optreden van de 'rock-'n-roll- diplomaten' op Cuba. Dat bedoelde Jagger positief. The Rolling Stones openden met hun show de poorten voor de westerse popmuziek, al waren die eerder deze maand al ingetrapt bij een door bijna een half miljoen Cubanen bezocht concert van de Amerikaanse dance-act Major Lazer.

Je zult het altijd zien: als de tijden veranderen, zijn er ook weer nieuwe zorgen. Over de toekomst van de Cubaanse muziek bijvoorbeeld. In enkele Cubaanse kranten werd voorafgaand aan het Stonesconcert al gespeculeerd op een failliet van de unieke Cubaanse muziekcultuur, van de son en de afrocubaanse dansmuziek. Hoe overleeft die als nieuwe muziekgeneraties zich massaal storten op Amerikaanse pop en dance en r&b die vanuit Miami wordt afgevuurd op het eiland? Er dreigde niets minder dan een 'vermcdonaldisering'. Bij dergelijke angstige vragen doemt meteen het romantische beeld op van die Cubaanse muziek: de oude mannen achter de piano en de tresgitaar, in stoffige nachtclubs en balzalen waar de son gedurende jaren van culturele isolatie kon gedijen. Hoe moet dat nu met de Buena Vista Social Club?

Maar dan wordt voor het gemak vergeten hoe deplorabel de staat van de klassieke Cubaanse muziek was toen Ry Cooder midden jaren negentig kennismaakte met de sterren van de 'Club', ze waren in eigen land zo goed als vergeten. Geen Cubaan die naar ze omkeek en het was weer zo'n westerse producer die de mannen de verdiende herwaardering gaf. Dat Cuba met terugwerkende kracht trots was op de wereldwijde zegetocht van de Buena Vista Social Club, was eigenlijk wrang.

De jonge Cubanen waren allang afgestemd op de uit Panama en Puerto Rico overgewaaide reggaeton, op salsapop van Gloria Estefan en Amerikaanse hiphop. Tot verdriet van de overheid: die zag in de maatschappijkritische hiphop die perverse westerse dwaling, een kwalificatie die de Stones een halve eeuw eerder ten deel was gevallen. Als de Stones iets in werking hebben gezet op Cuba, dan is dat een normalisering van de popsmaak, waarbij commandantes zich niet meer hebben te bemoeien met het culturele aanbod. Verre van angstaanjagend.

Door Robert van Gijssel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.