Beschouwing

De complottheorie en jij

Diana's dood was geen ongeluk en het ebolavirus is ontwikkeld in een Amerikaans laboratorium. Waarom, vraagt evolutionair psycholoog Mark van Vugt zich af, zijn we toch zo vatbaar voor complottheorieën?

Prinses Diana. Beeld getty

Met de verspreiding van het dodelijke ebolavirus heeft nog een ander virus zich razendsnel verspreid: dat van de complottheorie. De populairste over ebola, aldus The New York Times, stelt dat het virus is ontwikkeld in een laboratorium in de VS in opdracht van het Amerikaanse leger, als wapen tegen de bevolkingsexplosie in Afrika. Deze complottheorie werd in september voor het eerst genoemd in een Liberiaanse krant en heeft zich vliegensvlug via internet verspreid.

Wat zijn de ingrediënten van overtuigende complottheorieën, waarom zijn ze zo besmettelijk en hoe kunnen we ons ertegen wapenen? Volgens Cass Sunstein, professor aan de Harvard Law School en auteur van het boek Conspiracy Theories and Other Dangerous Ideas, gaat het bij een complottheorie om een gebeurtenis die als bedreigend wordt ervaren, zoals een mysterieuze ziekte, een terroristische aanslag of de onverklaarbare dood van een beroemdheid. We spreken van een complottheorie wanneer die gebeurtenis verklaard wordt door een heimelijke samenzwering tussen machtige individuen die met illegale acties proberen hun doelen te bereiken.

Neem de onverwachte dood van Lady Diana bij een auto-ongeluk in Parijs in 1997. Volgens een opiniepeiling van het Britse adviesbureau YouGov UK geloofde in 2013 nog steeds 38 procent van de Britten dat haar dood geen ongeluk was geweest.

Patroonherkenning

Waarom zijn mensen zo gevoelig voor complottheorieën? De oorzaak ligt in hoe het menselijk brein is geëvolueerd. In de veelheid van gegevens die ons dagelijks passeert, zijn we voortdurend bezig met selecteren, filteren en ordenen. Een belangrijke functie van ons brein is patroonherkenning. Kunnen we verbanden ontdekken in de informatie die ons bereikt? Het kunnen herkennen van patronen vergrootte de kans op overleven voor de mens in de oertijd. Als het bijvoorbeeld enkele dagen achter elkaar regende, wisten onze voorouders dat de regentijd was aangebroken, en dat het tijd werd ergens anders heen te gaan.

De neiging tot patroonherkenning is zo sterk aanwezig bij de mens, dat we zelfs verbanden zien als ze er niet zijn. De wetenschappelijke term hiervoor is een illusoire correlatie. In een fraai experiment liet de Amerikaanse psycholoog Thomas Gilovich mensen een reeks van twee letters zien, bijvoorbeeld OXOOOXXOXXOOXOO, met de vraag of zij hierin een patroon herkenden. De meeste mensen dachten van wel, totdat Gilovich hun uitlegde dat deze reeks puur toevallig was ontstaan. Hij had steeds een muntje opgeworpen en bij kop een O en bij munt een X gezet.

Welke factoren voorspellen iemands gevoeligheid voor complotdenken? Psychologen Jan-Willem van Prooijen en Eric van Dijk toonden onlangs in een onderzoek aan dat mensen meer geneigd zijn te geloven in complotten wanneer de consequenties ernstig zijn. Zo lieten ze studenten een nep- krantenbericht lezen over een Afrikaanse leider die betrokken was bij een auto-ongeluk. In de ene versie was de Afrikaanse leider gewond, in de andere overleden. Studenten waren meer geneigd te geloven in een complot tegen de leider bij dat laatste scenario.

Onzekerheid

Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam lieten zien dat onzekerheid een rol speelt in complotdenken. Eerst lieten ze studenten een essay schrijven. Een deel schreef over een onderwerp waarover ze een duidelijke mening hadden, en een deel over een onderwerp waarover ze ambivalent waren. Vervolgens moesten de studenten reageren op een denkbeeldig scenario waarin ze onverwachts een promotie op het werk mislopen. Het scenario gaf aan dat ze de dag voor het mislopen van hun promotie merken dat hun baas ineens veel e-mails stuurt naar een collega. De onderzoekers vroegen de studenten of ze dachten dat het mislopen van de promotie te maken had met die e-mails. Wat bleek? De mensen die een essay hadden geschreven over een onderwerp waarover ze ambivalent, dus onzeker, waren, geloofden sterker in een complot dat tegen hen gericht zou zijn.

Onderzoek toont aan dat mensen die geloven in een bepaalde complottheorie, bijvoorbeeld over ebola, ook eerder geneigd zijn andere complottheorieën te geloven. Wie een hoge mate van openheid heeft voor alles wat nieuw en vreemd is, gelooft deze complottheorieën sneller.

Nog een andere persoonlijkheidstrek die geloof in complottheorieën voorspelt, is hoe vriendelijk iemand is. Uit internationaal onderzoek van de Britse psycholoog Nick Neave blijkt dat onvriendelijke mensen vaker geloven in complottheorieën. Aangezien zij waarschijnlijk eerder slachtoffer zullen worden van samenzweringen, lijkt dit vanuit evolutionair oogpunt een nuttige aanpassing.

Macht

Ten slotte speelt ook macht een rol bij complottheorieën. Bij de ebolasamenzweringstheorie wordt verwezen naar een machtig land - de VS - dat erop uit zou zijn een machteloze groep mensen - de arme Afrikanen - te vernietigen. Uit onderzoek blijkt dat gevoelens van machteloosheid inderdaad samenhangen met het geloof in samenzweringen.

Toch vallen ook de machtigen soms ten prooi aan complotdenken. Als je met veel moeite aan de macht bent gekomen van een land of groot bedrijf, dan wil je uiteraard je positie niet zomaar verliezen. Dan is een zekere mate van paranoia, een voorspeller voor het geloof in complottheorieën, niet misplaatst. Van dictators als Hitler, Stalin en Mao is bekend dat ze voortdurend alert waren op complotten tegen hen.

Hoe kunnen we ons wapenen tegen besmetting door het complotvirus? Ten eerste is het belangrijk zorgvuldig naar bewijs te kijken. Wetenschappelijke kennis speelt hierbij een belangrijke rol. Zo is bekend dat het ebolavirus al in 1976 de kop op stak in Congo. Volgens genetici die het virus hebben geanalyseerd is de laatste versie van het virus ontstaan in Centraal-Afrika, waar het is overgebracht van vleermuizen op de mens. Daarna heeft het zich razendsnel van mens tot mens verspreid in West-Afrika, mede door culturele tradities waarbij de doden (en dus ook ebolaslachtoffers) ritueel worden gewassen.

Een tweede wapen tegen complotdenken is je te realiseren dat toeval bestaat. Tenslotte schuilt er achter de meeste complottheorieën een hoge mate van onaannemelijkheid en kan de logica ons redden.

In het geval van ebola: hoe heeft het Amerikaanse leger onderzoekers bereid gekregen om met gevaar voor eigen leven een dodelijk virus in het lab te ontwikkelen? Hoe is het virus vervolgens in Afrika terechtgekomen? Hoe kan het dat men zich niet realiseerde dat dit biologische wapen ook de eigen blanke burgers zou treffen (er zijn inmiddels vier Amerikaanse eboladoden)? Vanwege de besmettelijkheid en het gevaar voor de psychische volksgezondheid zouden we eigenlijk moeten aansturen op een quarantaine van het complotvirus, te beginnen in de nieuwsmedia in Nederland.

Kinderen in Monrovia lopen langs een Ebola-slogan. Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.