besprekingI WAS IN JAPAN

De collages van Orna Wertman zijn visuele dissonanten

Orna Wertman, I was in Japan. Beeld Orna Wertman

De ruwe versnijding van de foto’s roept een gevoel van dreiging op.

Direct herkenbaar zijn ze, de fotomontages van de Amsterdamse kunstenaar Orna Wertman. Doorgaans bouwt ze uit twee halve foto’s met landschappen en stadsgezichten een nieuw beeld op, waarbij de twee delen elkaar ergens bij de horizontale as raken. Ze doet geen enkele moeite te verhullen dat het montages betreft, en bij eerste aanblik is ze ook niet subtiel te werk gegaan. Van mensen is de romp afgesneden of het hoofd, bomen moeten het zonder stam of wortels stellen, wegen eindigen abrupt in het niets. Ook ligt de lijn waar de foto’s elkaar raken, die we geneigd zijn als een horizon te zien, meestal uit het lood. En zelden is de lijn recht. Als beelden kunnen knarsen, dan krijgt Wertman dat voor elkaar.

Nee, om oogstrelende schoonheid alleen is het Wertman niet te doen, ook niet in haar nieuwe boek I was in Japan. In 2017 bracht ze The day the earth shakes uit, volgens datzelfde montageconcept, met beelden waarin de dreiging van terrorisme, aardbevingen (door gaswinning in Groningen) en natuurrampen het thema vormden. In 2019 volgde I was not in Japan, waarin Wertman een gedroomde, lumineuze reis naar het land maakte (met een overdaad aan kersenbloesem) zonder er een stap te zetten. Gelukkig lukte het haar het land nog te bezoeken en te bereizen voordat corona toesloeg, met I was in Japan tot gevolg. Twintig schitterend gedrukte fotocollages, plus twee kleine leporello’s op ansichtkaartformaat met documentaire foto’s als bijlagen achterin.

Je moet even de tijd nemen om thuis te raken in de wereld van Wertman, waarbij het aanbeveling verdient het boek na het bekijken weg te leggen en een dagje later weer eens ter hand te nemen, totdat je opeens beseft dat je haar beeldtaal begint te verstaan. Dan ga je zien dat die ruwe versnijding van de foto’s tot doel hebben je te verstoren en te ontregelen, omdat ze een gevoel van dreiging wil oproepen: het zijn visuele dissonanten.

Orna Wertman, I was in Japan. Beeld Orna Wertman

Veelvuldig maakt water - kanalen, de zee, de branding - deel uit van Wertmans collages. Soms bijna rimpelloos, soms woest stromend, vaak gecombineerd met foto’s van door storm geteisterde bossen, met geknakte en omgewaaide bomen. Dan weer combineert ze een foto van Japanners die kalm langs een kanaal zitten met een prachtig natuurbeeld van bomen in talrijke groenschakeringen. Het effect van die collages is altijd verontrustend. Het klopt niet, zoals natuur en stad botsen, het oogt alsof de bomen de mensen aan de oever zullen verzwelgen.

De foto van een stad bij nacht - Tokio? - gecombineerd met een aanzwellende watermassa heeft een horrorachtige uitwerking. Zoals de foto van een geasfalteerde weg bergopwaarts die rechtstreeks naar het atoombommonument in Hiroshima (het enige bouwwerk van betekenis dat bij het bombardement van 1945 overeind bleef) lijkt te voeren ook de verbeelding van een nachtmerrie is.

Orna Wertman: uit I was in Japan. Beeld Orna Wertman

Nee, het gedroomde, bebloesemde en serene Japan van haar vorige boek heeft Wertman op haar reis voor I was in Japan niet aangetroffen. Ze zag de schoonheid van het land, de rijke cultivering in tuinen en parken, maar ook het meedogenloze geweld waaraan het - tsunami, tyfonen, oorlog, kernramp - wordt blootgesteld. De boekjes achterin I was in Japan, met ‘gewone’, onversneden foto’s van particuliere herinneringsmonumentjes, mensen in boekwinkels, op reis of in hun tuin, werken door hun kalme atmosfeer als balsem voor de ziel: de dreiging is er niet steeds, en niet overal.

Met haar collages creëert Wertman een volstrekt eigen wereld, zinsbegoochelend, omdat ze nieuwe dimensies lijkt toe te voegen waarin de Japanse drang naar ordening en beheersing en de chaos van (natuur)geweld elkaar ontmoeten. Een beetje wreed is Wertmans visie. Zoals het leven zelf kan zijn.

Orna Wertman: I was in Japan. Eigen beheer; 32 pagina’s, € 31.

Leporello’s

De leporello’s, tweezijdig bedrukte boekjes die zich als een harmonica laten openvouwen, weerspiegelen in I was in Japan de verinnerlijking die deel uitmaakt van de Japanse cultuur. Het ene bevat uitsluitend foto’s van mensen in ontspannen toestand. Zoals twee vriendinnen, in de avondzon starend over het water van de haven. Ze wachten blijkbaar op een veerboot, gezien de rolkoffers die ze wat verderop hebben neergezet.  Of een vrouw aan het werk in haar tuintje, met een strak gemanicuurd boompje als middelpunt. Of een groep passagiers op een veerboot, kalm in kleermakerszit op een daartoe aangewezen plek met vloerbedekking, hun schoenen netjes geordend op een rij. 

De foto’s in het tweede boekje tonen onder meer de speciale postbussen waarin Japanners  hun zelfgeschreven haiku’s kunnen deponeren, de ultrakorte gedichten van doorgaans drie regels met respectievelijk vijf, zeven en vijf lettergrepen. De altaarachtige Haiku Box  weerspiegelt de bijna religieuze waarde die aan de gedichten wordt toegekend.     

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden