De broodschrijver en de artiest

De Britse schrijver George Gissing was de held van George Orwell en van Geerten Meijsing. Het duurde ruim een eeuw voor zijn meesterwerk ( 1891 )over het Londense literaire wereldje werd vertaald. Gelukkig is het boek actueler dan ooit.

Beeld Lebrecht Music + Arts / HH

'Engeland heeft maar heel weinig betere schrijvers voortgebracht dan George Gissing.' Aldus George Orwell in een wervend essay uit 1948. Orwell gaf eerlijk toe lang niet alles van zijn collega te hebben gelezen, maar was dermate onder de indruk van diens romans Demos, The Odd Women en vooral New Grub Street, dat hij een beetje overdrijving wel op zijn plaats vond.

Orwell zal veel van het beschrevene in New Grub Street hebben herkend. Net als enkele belangrijke personages in deze roman - en hun auteur - kende hij de armoede en ellende waarmee het schrijversbestaan gepaard kan gaan uit eigen ervaring. En net als Gissing had hij een grote afkeer van de welgedane maatschappelijke middenklasse, die neerkeek op de armen en verdrukten. Beide schrijvers werden overigens maar 46 jaar.

Cultuuromslag

Grub Street was anderhalve eeuw voor Gissings tijd een werkelijk bestaande Londense straat, waar veel broodschrijvers en de uitgevers van hun producten waren gehuisvest. De naam werd een begrip. New Grub Street (1891) geeft een portret van de Londense literaire wereld in het laat-Victoriaanse tijdperk en speelt zich af tussen 1882 en 1885. Het was een periode waarin de wereld van het boek volop in beweging was. Decennialang was het traditie geweest dat romans in drie delen werden uitgegeven en vooral werden aangekocht door bibliotheken. Van schrijversroyalty's was geen sprake: auteurs ontvingen van hun uitgever een eenmalige afkoopsom.

Als gevolg van nieuwe onderwijswetten was het aantal mensen dat kon lezen in de late 19de eeuw sterk toegenomen. Bovendien maakten technologische ontwikkelingen goedkopere boekproductie mogelijk. Er ontstond een nieuwe, bredere markt van minder intellectuele lezers, met belangstelling voor dunnere, populairdere boeken, alsook tijdschriften. Voorzichtig was de massacultuur bezig haar intrede te doen.

New Grub Street is in veel opzichten een verslag van die cultuuromslag-in-wording. En hoewel het boek meer dan een eeuw oud is, heeft het in zijn schets van de literaire wereld nog steeds een verrassende actualiteit. Volkomen terecht dus dat het boek nu eindelijk in Nederlandse vertaling is verschenen. Jarenlang was Geerten Meijsing, die Gissings semi-autobiografie The Private Papers of Henry Ryecroft vertaalde en Het Gissing-syndroom schreef, zo'n beetje de enige in ons taalgebied die de lof van zijn Victoriaanse collega zong. Nu is daar de stem van vertaler Mario Molengraaf bijgekomen, die in zijn nawoord een warm pleidooi houdt voor meer vertalingen en met grimmig enthousiasme de hedendaagse literaire wereld de mantel uitveegt.

Gedoemde figuur

De plot van New Grub Street is opgebouwd rond twee jonge schrijvers, die elk op een geheel eigen wijze reageren op de ontwikkelingen in de literaire wereld. Edward Reardon is een dertiger die in het verleden enkele redelijk goed ontvangen romans heeft gepubliceerd, die hem financieel weinig hebben opgeleverd.

Reardon is een oprechte, hardnekkig compromisloze figuur, die louter wordt gedreven door artistieke motieven. Hij is getrouwd met de geduldige, maar toch wel naar een keurig middenklassebestaan hunkerende Amy. Zoals de lezer al na enkele bladzijden aanvoelt, is Reardon een gedoemde figuur, die onverstoorbaar zijn eigen ondergang tegemoet loopt.

Zijn literaire tegenpool is twintiger Jasper Milvain, wiens achternaam dan wel een bijna-anagram is van 'villain', maar die niet zozeer schurkachtig is als wel handig, opportunistisch en charmant. Hij realiseert zich dat het leggen van de juiste contacten en het schrijven over de juiste onderwerpen in de juiste tijdschriften de snelste weg is naar succes. 'Afgezien van geniale figuren die slagen door louter kosmische kracht, is een succesvolle letterkundige zoveel als een bekwame handelaar. Hij denkt in de allereerste plaats aan de markt.'

Victoriaanse vertelstijl

Zo op het eerste gezicht lijkt het hier te gaan om twee nogal schematische figuren, en gedurende de eerste tientallen bladzijden van de roman is dat ook de indruk die je krijgt. Maar gaandeweg, naarmate hij dieper in de zieleroerselen van zijn personages duikt, toont Gissing zijn meesterschap. Als New Grub Street ergens in uitblinkt, is het in het uitvoerig en genadeloos analyseren van zowel zijn hoofd- als bijfiguren en hun beweegredenen.

Een hedendaagse auteur zou hier en daar meer aan de verbeelding van de lezer overlaten, maar hinderlijk wordt Gissings typisch Victoriaanse, uitleggerige vertelstijl nooit. Bovendien houdt hij de roman levendig door zijn verteller voortdurend cynisch commentaar te laten leveren op gebeurtenissen en personages, zoals: 'Pas toen hij de middelbare leeftijd had bereikt, trouwde John. Het experiment kon geen succes worden genoemd, en mevrouw Yule stierf drie jaar later, kinderloos.'

Of: 'Meneer Quarmby lachte op een merkwaardige manier, het gevolg van jarenlange vreugdebeteugeling in de Leeszaal.'

Erfeniskwestie

Tussen de verhaallijnen van de snel carrière makende Milvain en de steeds dieper in ellende wegzakkende Reardon, spint Gissing - naar goed Victoriaans gebruik - het verhaal van een erfeniskwestie. Die maakt sommige personages ineens gefortuneerd en stort andere, die op geld hadden gerekend maar het niet blijken te krijgen, in het ongeluk.

Gedurende het gehele boek wordt Gissing niet moe er bij de lezer in te hameren hoe belangrijk het bezit van geld is. 'Geld is een grote versterker van zelfrespect', zegt hij ergens. En jawel, een jonge vrouw die onder de plak zit bij haar vader wordt door een erfenis 'verlost van onvolwassenheid'. Een andere vrouw wordt door haar plotselinge rijkdom een stuk zachtmoediger.

Over een oude literator op zijn retour wordt gezegd: 'De armoede heeft hem slechter gemaakt dan hij van nature is. De armoede heeft op vrijwel iedereen dat effect.'

Dat klinkt in 21ste-eeuwse oren misschien wat erg zwart-wit, maar feit is dat in het Londen van Gissing de armen, waaronder arme schrijvers, op straat stierven van de honger.

New Grub Street is een zwartgallig-vitale roman die zindert van bevlogenheid. Het wordt hoog tijd dat Gissing er hier in Nederland een boel liefhebbers bij krijgt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden