BoekrecensieDe codekraker

De biografie van Nobelprijswinnaar Jennifer Doudna gaat vooral over haar spectaculaire vak ★★★☆☆

Biograaf Walter Isaacson schreef een vuistdikke pil over Nobelprijswinnaar Jennifer Doudna. Of eigenlijk vooral over de spectaculaire opkomst van de techniek Crispr-Cas, waar de auteur met zijn neus bovenop zit.

null Beeld Silvia Celiberti
Beeld Silvia Celiberti

Steve Jobs, Albert Einstein, Leonardo da Vinci, Henry Kissinger, Benjamin Franklin. Het zijn niet de minsten, de hoofdpersonen die beroepsbiograaf en oud-hoofdredacteur van Time Walter Isaacson doorgaans kiest. Wereldberoemde historische figuren. Verschilmakers.

Hooguit zijn het personages van wie een boekenlezer denkt: zijn ze niet al zo vaak beschreven dat alweer een dikke pil misschien wat veel van het goede is? Wat diezelfde lezer onderweg in het even soepele als meeslepende proza van Isaacson overigens gemakkelijk vergeet. Niet voor niets wordt om de filmrechten van zijn werk gevochten. Een echte Isaacson biedt kennis van zaken en drama.

Onlangs verscheen, simultaan in origineel en vertaling, Isaacsons nieuwste werk De codekraker, een dik boek over Jennifer Doudna, winnaar van de Nobelprijs voor Scheikunde in 2020. Hier speelt niet de vraag of alles niet allang gezegd is over de hoofdpersoon. Eerder het omgekeerde: rechtvaardigt deze relatief onbekende wetenschapper echt zo’n pil van een boek?

Jennifer Doudna Beeld The Washington Post / Getty
Jennifer DoudnaBeeld The Washington Post / Getty

Crispr-Cas

Het antwoord is ja, want het gaat Isaacson, meer dan om Doudna persoonlijk, om haar werk en dat van tientallen andere biochemici en moleculair biologen aan een van de grootste doorbraken in de levenswetenschappen: Crispr-Cas. Een techniek die het voor het eerst mogelijk maakt gericht te knippen en plakken in de genen van levende organismen, inclusief de mens. Isaacson is een journalist, geen onderzoeker, maar hij heeft de ontwikkelingen in de laatste decennia van zo dichtbij meegemaakt, dat zijn lezer vooraan zit bij het wetenschapsspektakel. Hij sprak iedereen, opvallend vaak trouwens bij diners of lunches.

En een spektakel is het, de opkomst van Crispr-Cas. Wat de ontdekking van de transistor in de jaren vijftig was voor de digitalisering, is dit voor de levenswetenschappen: de ontdekking van het gereedschap waarmee de genetische code kan worden bewerkt. Bijvoorbeeld om ziekten of defecten te repareren. De technieken speelden het afgelopen jaar ook een rol bij de ontwikkeling van de tests en vaccins voor het coronavirus.

Dat laatste is verre van toevallig. Crispr-Cas komt in aanleg uit de trukendoos van Moeder Natuur zelf: het maakt gebruik van de moleculaire machinerie waarmee bacteriën zich wapenen tegen virussen. De Amerikaanse rna-biochemicus Doudna en haar Franse mede-Nobelprijswinnaar en moleculair bioloog Emanuelle Charpentier speelden een hoofdrol in het ontrafelen van de moleculaire machinerie die dat mogelijk maakt. In 2006 ontmoetten ze elkaar voor het eerst. Van Crispr-Cas had Doudna toen nog nooit gehoord.

Doortastend en slagvaardig

De codekraker schetst in stevig detail die ontdekkingstocht, met ruime en ruimhartige aandacht voor het werk van vele collega’s wereldwijd, ook in Nederland. Isaacson laat zien hoe het team van Doudna op een aantal beslissende momenten net iets doortastender en slagvaardiger was, net iets eerder in grote bladen publiceerde, precies de juiste mensen binnenhaalde en misschien ook gewoon net iets meer geluk had dan de anderen. En dat in een veld waar een aantal concurrenten, vooral eerzuchtige mannen, elkaar het licht in de ogen vaak nauwelijks gunnen en informatie achterhouden, de kaarten strak voor de borst. Vooral vanaf het moment dat commerciële toepassingen in zicht komen. Of een Nobelprijs.

Dat de Nobelprijs in 2020 naar twee vrouwelijke pioniers in Crispr-Cas ging, is goed verdedigbaar. Maar het is vooral een mooie historische rechtzetting voor een van de lelijkste schandalen uit de dna-biologie. In 1962 kregen James Watson en Francis Crick samen met Maurice Wilkins de Nobelprijs voor Scheikunde voor de ontdekking van de helixstructuur van het dna-molecuul. Daarbij speelden röntgenopnamen van het molecuul van Rosalind Franklin een cruciale rol, maar vooral Watson heeft haar rol langdurig gebagatelliseerd. Hij vond haar maar een bedeesd meisje dat kennelijk niet om haar uiterlijk gaf, schreef hij later neerbuigend in zijn beroemde boekje The Double Helix.

Ironisch genoeg was Watsons boekje voor de jonge Doudna ooit de reden om biochemie te willen studeren. Ze kreeg het tweedehands van haar vader, liet het liggen omdat het een detective leek en toen ze het eenmaal had gelezen, concludeerde ze dat dat klopte: research is een whodunit, zeker in de moleculaire biologie.

Gemeen spel

De codekraker is een belangrijk boek, alleen al omdat het aan de wieg staat van een nieuw en explosief wetenschapsveld, en haast uit eerste hand verslag doet van het gepuzzel en de ontdekkingen. En bovendien van de afgunst, intriges en het gemene spel dat pionieren in de wetenschap ook met zich meebrengt.

Ook is er aandacht voor de gevaarlijke kanten die de techniek zeker heeft. Doudna begreep bijvoorbeeld als een van de eersten hoe een Chinese onderzoeker in 2018 het hele vak in een kwaad daglicht stelde door met Crispr-Cas zonder toestemming twee baby’s immuun te maken voor hiv.

Een goed en mooi boek dus. Isaacson bewijst zichzelf desondanks geen dienst door het hele verhaal als dat van Jennifer Doudna te presenteren. Doudna is een belangrijke hoofdpersoon, zeker, een spilfiguur die ambitieus is en steeds samenwerking zoekt. Maar onvermijdelijk heeft ook zij een rol in de ruzies, het geroddel en de achterklap in het nieuwe vakgebied van het genenknippen. Volgens Isaacson is ze koel, soeverein en keurig, een Nobelprijswinnaar waardig. Maar echt controleren kan zijn lezer dat natuurlijk niet.

null Beeld Spectrum
Beeld Spectrum

Walter Isaacson: De codekraker Het revolutionaire DNA-onderzoek van Nobelprijswinnaar Jennifer Doudna. Uit het Engels vertaald door Conny Sykora en Rob de Ridder. Spectrum; 592 pagina’s; € 34,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden