Oog voor detail Jan Mijtens

De Billie Eilish van de 17de eeuw draagt een cravate

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: de kraag. 

Portret van Maria van Oranje (1642-1688), met Hendrik van Nassau-Zuylestein (overleden in 1673) en een bediende, c. 1665 door Jan Mijtens. Beeld Margareta Svensson / Collectie Mauritshuis Den Haag Collectie Mauritshuis Den Haag

De hele zomer zongen we mee met Billie Eilish - dat liedje met die goedgeplaatste ‘duh!’ Deels omdat de Italiaanse radiozenders zo onbeschaamd zijn met hun voorkeur dat de popster bijna op repeat stond, deels omdat wij dat dus wel gezellig vonden. Ze is de eerste crush van mijn 9-jarige dochter, zoals Lenny Kravitz tijdens Let Love Rule mijn eerste crush was. En net als Lenny Kravitz toen, beantwoordt Billie aan geen enkele verwachting die we vooraf hadden kunnen hebben. Ze past niet in hokjes. Ze draagt wijde kleren en lacht zelden op foto’s. Ze is eerlijk over somberheid. Ze laat zich interviewen met pukkels op haar kin, goddank. ‘Probeer nooit, nooit, nooit, echt nooit te pleasen’, zegt de 15-jarige Eilish in een charmant interview. Inmiddels is ze 17, 35 miljoen volgers op Instagram verder, en anders dan veel andere sterren een idool voor meisjes zonder ook maar een greintje het perfecte meisje te willen zijn. Wat me deed denken aan de vrouw op dit schilderij.

Want toen ik naar dit werk keek, vlak voor de zomer in het Mauritshuis in Den Haag, duurde het echt even voor ik de geportretteerde kon plaatsen. Ze draagt veel te wijde kleding voor een welgestelde vrouw. Ze heeft haren als de zanger van Europe in The Final Countdown, wat in de kunst altijd betekent dat het om een man gaat, want pluizig lang los haar hoort bij heren, al dan niet gepruikt. Niet bij dames. Meer nog: ze draagt een cravate, de voorloper van de stropdas, van een dikke, dure kantsoort die point de Venise heet, met een strikje, en dat is een mannendas. Dus dat ‘ze’ werd even een vraagteken, tijdens het kijken. Ook de kleuren horen toch niet? Vrouwen droegen toch meestal zwart? Mannen, vooral die ijdele op schuttersstukken, die springen nog weleens uit de bocht, maar een Hollandse vrouw, in deze tijd? Is dit wel een vrouw? Op dit detail kun je hooguit aan de hand van haar lippen een vermoeden krijgen.

Het is Maria van Oranje, dus duidelijk, en de prinses draagt inderdaad kleren die meer bij een man horen: een wijd rijkostuum, ongewone kleuren en daarbij losse haren. Er kwam flink commentaar op dit portret in die tijd. Veel te masculien, het hóórt niet. Je zou een dame niet eens herkennen!

Close-up van Portret van Maria van Oranje (1642-1688), met Hendrik van Nassau-Zuylestein (overleden in 1673) en een bediende, c. 1665 door Jan Mijtens. Beeld Margareta Svensson / Collectie Mauritshuis Den Haag

Het leukste vond ik dus om te lezen dat dit portret bedoeld is voor Maria’s aanstaande echtgenoot. Haar moeder Amalia van Solms bewoog hemel en aarde om haar hoog te laten trouwen, pogingen tot uithuwelijking aan het Engelse hof mislukten, en toen ze eindelijk een man vond, liet ze dít maken. Op haar eigen verzoek, hoogstwaarschijnlijk, lees ik in een artikel van kostuumexpert Marieke de Winkel, want de schilder hanteerde een heel andere stijl bij de meeste mensen die hij portretteerde, en deze kleren zijn letterlijk in haar uitzet beschreven tot de gouden knopen en lussen en het zilveren kant aan toe.

Billie Eilish ergerde zich aan de ‘complimenten’ op haar androgyne stijl, want er zit een lelijke kritiek in verscholen – ‘gelukkig ziet ze er niet te sexy uit’ – waarmee alle meisjes die zich wel zo kleden en passant ge-slutshamed worden. Ze draagt wijde kleren omdat ze dat wil en het haar de gelegenheid geeft ‘tenminste een deel van zichzelf als mysterie te houden’ voor de kijker. Geen lelijke oordelen over te dikke of te platte billen, te weinig taille en al die dingen die vrouwen gauw ten deel vallen. Dat, kan ik me zo voorstellen, moet ook een heerlijk genoegen van Maria geweest zijn toen ze zich met dit portret aan haar man introduceerde: een stukje mysterie bewaren. 

Jan Mijtens

Portret van Maria van Oranje met Hendrik van Nassau-Zuylenstein en een bediende

circa 1675

150 x 185,5 cm

Mauritshuis, Den Haag

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden