Bespreking Soedanese Muziek

De betoverende Soedanese muziek die we lang hebben moeten missen

De Soedanezen hadden voor alles een liedje: liefde, natuur, oorlog, vrede, dood, leven. Tot de Tweede Soedanese Burgeroorlog en het bewind van Omar al-Bashir de muziek tot zwijgen brachten. De cd-collectie ‘Two Niles’ stemt blij en somber tegelijk.

Albumhoes Two Niles. Beeld Ostinato Records

Een wandeling door de Soedanese hoofdstad Khartoem, ergens in de jaren zestig of zeventig, moet een knallend Afrikaans muziekfeest zijn geweest. De al wat oudere Soedanezen – meestal in ballingschap – halen graag smakelijke herinneringen op aan de culturele toptijden, vlak vóór de Soedanese Apocalyps. Muziek op iedere straathoek, feestje hier, bruiloft daar.

In een boek bij de cd-box Two Niles to Sing a Melody – the Violins and Synths of Sudan graaft de actrice, danseres en tv-ster Tamador Sheikh Eldin, die al 26 jaar in de Verenigde Staten woont, in haar Soedanese geheugen. ‘We hadden voor alles een liedje, voor iedere levenscyclus. Voor dingen die we leuk vonden en dingen die we haatten. Voor de natuur, de liefde voor het leven. Moeders zongen voor hun zoons en dochters, mannen voor hun vrouwen, vrouwen voor mannen. We hadden liedjes voor de dag en voor de nacht, voor de vrede en voor de oorlog.’

Bruut regime

En toen kwam die oorlog, die gruwelijke oorlog die Soedan in een poel van ellende stortte. Kolonel Omar al-Bashir greep de macht in 1989 en vestigde een bruut regime dat geen muzikale frivoliteiten duldde. De sharia werd ingevoerd, artiesten werden opgepakt, gemarteld en soms vermoord. In Zuid-Soedan kwamen rebellengroepen in opstand en de Tweede Soedanese Burgeroorlog hulde de bruisende stad Khartoem gedurende twintig jaar in duisternis. En deed de muziek verstommen. Heel Soedan ging op de vlucht voor het geweld en ook de musici verkasten naar vele verre buitenlanden.

De twee cd’s met weergaloze Soedanese muziek uit de jaren vóór de burgeroorlog stemmen daarom blij en verdrietig tegelijk. Wat werd er in Khartoem fantastische, van pure levensvreugde uit elkaar spattende muziek gemaakt, is de eerste constatering bij liedjes van artiesten met klinkende namen als Abdel El Aziz Al Mubarak en Hanan Bulu Bulu. De tweede vaststelling, die automatisch op de eerste volgt: wat een ongelooflijk culturele ramp, dat die bloeiende muziekscene om zeep is gebracht uit naam van religie en onder de wapperende vlag van de intolerantie.

Een casette cover van Hanan Bulu Bulu. Beeld Hanan Bulu Bulu

In de muziek van Soedan is altijd de veelbewogen geschiedenis van het land te horen geweest. Soedan was al sinds mensenheugenis een soort razende snelweg tussen Afrika en het Midden-Oosten en dus tussen Afrikaanse en Arabische cultuur. In de muziek van de jaren zestig hoor je precies die mix van diepe Afrikaanse ritmes en de zwierende violen met arabeske versieringen, die kenmerkend zijn voor de populaire muziek van Egypte tot Syrië, en bijvoorbeeld de zangkunst van de diva Oum Kalthoum.

Muzikaal wereldwonder

In het nummer Al Sourah van de grote Soedanese zanger Mohammed Wardi hoor je echt een klein muzikaal wereldwonder. Het lied begint met trance-achtige, Afrikaanse percussie en donderende bastonen. Daarna steekt een elektrische gitaar steeds drie metalige nootjes in de drumpartij, die worden beantwoord door trillende strijkers die zo uit een Arabisch showorkest lijken te waaien. Je zit er aan de grond genageld naar te luisteren en dan moet de hypnotiserende en onwaarschijnlijk lenig door de toonladders springende stem van Mohammed Wardi nog komen.

Mohammed Wardi. Beeld Fouad Hamza Tibin / Elnour

Wardi nam Al Sourah op in 1970, bij een uitzending van de Nationale Radio in Khartoem. Zo te horen met een band en orkest van een man of dertig: het zegt iets over de culturele rijkdom van de stad. De elektrische gitaren in het nummer vertellen weer een ander Soedanees verhaal. Het land is vele malen gekoloniseerd en leeggeplukt, door de Turken, de Belgen, de Fransen en de Britten. De kolonisatoren verscheurden het land en aan die ellende hebben de Soedanezen volgens Soedan-kenners ook de huidige opsplitsing van het land in Noord- en Zuid-Soedan te danken. Maar de muziek sleepte toch ook wat voordeeltjes uit de overheersing door vreemde mogendheden.

Doedelzakken

De Soedanese volksmuziek en daarna de pop verwelkomden westerse marsmuziek, Schotse doedelzakken, accordeons en Amerikaanse blues en jazz. En later dus die elektrische gitaren en zelfs synthesizers, die van de toch al zo bonte muziek helemaal een mixfeestje maakten. Het prachtige nummer Min Ozzalna Seebak Seeb van de donkere tenor Kamal Tarbas drijft op bedwelmende synthesizerakkoorden en violen, én een funky loopje van een elektrische bas. Het lied werd opgenomen in 1992 in Kharthoem en moet een van de laatste liedjes zijn die geweest die de stad voortbracht, voordat de oorlog alles kapotmaakte. De titel is dan ook veelzeggend, want die luidt in vrije vertaling: ‘Vergeet hen die ons willen verdelen.’ Het klinkt als een laatste wanhoopskreet.

In 1994 werd de geliefde zanger Khojali Osman door extremisten doodgestoken op straat. Maar de aanslag op de muziek was eind jaren tachtig al ingezet: de moord op Osman was in de ogen van de religieuze fanatici een onvermijdelijke uitkomst van de cultuuroorlog. Onder het bewind van Omar al-Bashir werd alleen nog muziek toegestaan die of de islam of de oorlog tegen Zuid-Soedan verheerlijkte. Musici en acteurs werden opgejaagd en gevangen gezet. In het boekje bij de cd-collectie zegt de actrice Tamador Sheikh Eldin: ‘Ze martelden ons, behandelden ons als insecten of beesten, zondaars. Zo probeerden ons af te schilderen als fanatici, terwijl zij dat natuurlijk zelf waren.’

Hartverscheurende verhalen

In het boek bij de cd-box Two Niles staan hartverscheurende verhalen, zoals dat van de popzanger Khojali Osman. Hij was van eenvoudige komaf en begon midden jaren zestig met het zingen van liedjes van anderen. In de jaren zeventig werd hij ineens op de radio gedraaid. Hij werd geliefd, omdat hij zo overtuigend en dramatisch zong en omdat hij scherpe humor in zijn teksten stopte. Osman toerde door Soedan en de hele Afrikaanse regio en overwoog in Europa te gaan optreden. Maar in 1994 werd hij op straat aangevallen door religieuze extremisten en doodgestoken. ‘Zijn carrière was helaas van korte duur’, zegt zijn zoon in een interview.

De zangeres Hanan Bulu Bulu bleef onder de zwaarst mogelijke omstandigheden muziek maken. Op de dubbel-cd is van haar het geweldige  nummer Alamy Wa Shagiya te horen, een op het eerste gehoor opgewekt en feestelijk liedje vol blazers en strijkers, op een haast ritueel dansritme. Hanan Bulu Bulu zingt met een onmenselijk hoge stem en pas als je de vertaling van het lied leest begrijp je het drama dat achter het lied schuilt. ‘Mijn pijn en lijdensweg’, zingt Bulu Bulu in dit live opgenomen lied uit 1986. De zangeres verdween kort daarna in een cel. Ze kwam later vrij, maar wil tot op heden weinig loslaten over wat haar in gevangenschap is overkomen.

In het boekje bij de cd’s vertelt ze wel iets over haar strijd. ‘Ik kwam in grote problemen omdat ik een vrouw was en wilde zingen. Een dansende en zingende vrouw werd slecht geaccepteerd in Soedan in de vroege jaren tachtig.’ Maar Bulu Bulu ging door, tot zij uiteindelijk bezweek onder de sharia-wetgeving, herhaaldelijk werd gearresteerd en in 1993 toch maar het land uit vluchtte, net als veel van haar collega’s. ‘Ik was klaar met Soedan.’

De muziek boog het hoofd en zweeg. Wie zich laat betoveren door het Soedanese erfgoed op de verzameling Two Niles, realiseert zich pas echt hoe pijnlijk dat is.

De dubbel-cd met boekwerk Two Niles to Sing a Melody - the Violins and Synths of Sudan, is verschenen bij Ostinato Records.

Blauwe en Witte Nijl

De titel in de cd-collectie met Soedanese muziek van voor de burgeroorlog verwijst naar de rivieren die door de hoofdstad Kharthoem stromen. De stad is in blokken verdeeld door de waterstromen van de Blauwe Nijl en de Witte Nijl, en wordt dus omringd door grote bruggen. Wie over de Victory Bridge loopt, over de Witte Nijl, wandelt het stadsdeel Omdurman binnen, dat vanaf de jaren zestig gonsde van de muziek. Die muziek verdween toen Soedan vanaf eind jaren tachtig werd verscheurd door oorlog en religieuze intolerantie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden