De betekenis van de zakdoek

Iedere beweging, toonhoogte en kleur heeft betekenis in Kabuki – het traditioneel Japanse theater dat alleen mag worden vertolkt door mannen....

Door Joan Veldkamp

Het is een hele klim naar het Kabukitheater van Kotohira – een van de oudsten van het land – dat hoog in de heuvels ligt op het Japanse eiland Kagawa-Ken. Wapperende banieren verwelkomen honderden bezoekers, die soms uren hebben gereisd om de talentvolle, jonge speler Ichikawa Ebizo XI te zien optreden en zijn tegenspeler Ichikawa Kamejiro II. De eetstalletjes doen goede zaken. Een Kabukivoorstelling kan wel een dag duren en eten en drinken in het theater mág.

Schoenen dragen daarentegen is een hoofdzonde en die gaan dan ook uit, eenmaal binnen. In het theater valt vooral de pure eenvoud op. Geen pluche, geen tierelantijnen maar sobere houten wanden, steunpilaren en balustrades. Het publiek zit op eenvoudige banken of tatamimatten. Alleen de rode en witte lampions, versierd met Japans-Chinese karakters, zorgen voor kleur.

Kabuki (ka is zang, bu is dans en ki is techniek) is een van de meest traditionele Japanse vormen van kunst. Het is een combinatie van ballet, opera, (melo)drama, komedie en puur theater en wordt alleen door mannen uitgedragen. De oorsprong ligt in de Edo-periode. In het jaar 1603 begon een groep tempeldanseressen voorstellingen te geven en de erotische dansen waren een sensatie. Ze werden Kabuki gedoopt, wat in die tijd onorthodox betekende of excentriek.

Maar de heersende Shogun stak een stokje voor deze opzwepende vorm van volksvermaak en weerde de vrouwen van het podium. In eerste instantie namen jonge mannen hun rol over, maar ook die waren te aanstootgevend. Uiteindelijk mochten alleen oudere mannen hun kunsten nog vertonen. Hedendaagse acteurs behoren vrijwel allemaal tot Kabuki-dynastieën die hun oorsprong hebben in de 17de eeuw. De vaardigheden worden doorgegeven van vader op zoon. Voor Kabuki kies je niet, je wordt ervoor geboren.

Op het podium van het theater is de oever van een rivier te zien, met een bruggetje en bossen riet. De achtergrond is zwart, wat betekent dat het nacht is. Twee zangers, een fluitist en een percussionist, zitten geknield naast het podium. De lampionnen dimmen en de twee hoofdrolspelers, schrijden naar het podium via de hannamichi. Dat zijn twee verhoogde, houten looppaden die aan weerszijden van het theater liggen, tussen het publiek.

De meeste Kabuki-stukken staan bol van intriges en hebben de ingewikkeldste plots. Zo ook het drama Kasane dat vanavond wordt opgevoerd. De knappe Yoemon, die een zwarte mannenkimono draagt, wil ’s nachts, op de oever van de rivier, zelfmoord plegen omdat hij niet samen kan zijn met zijn geliefde. De beeldschone Kasane heeft echter zijn zelfmoordbrief gelezen. In haar mooiste, kleurrijke kimono haast ze zich naar Yoemon om te vertellen dat ze zwanger van hem is.

Een kakofonie van schrille zangtonen, geroffel en wonderlijke dialogen in oud-Japans vult de ruimte. En in dat geweld voeren Yoemon en Kasane een hartstochtelijke en dramatische dans uit in sierlijke, beheerste bewegingen. Kasane is zo gracieus dat niemand zich kan voorstellen dat ze wordt gespeeld door een man.

In Kabuki staat pure schoonheid voorop en heeft iedere beweging, iedere toonhoogte en iedere kleur een betekenis. Dat maakt het voor buitenstaanders zo moeilijk om het spel te doorgronden. De taal (Japans uit de Edo-tijd) maakt de zaak er niet makkelijker op. Maar één troost: de mimiek van een speler is vaak belangrijker dan wat hij zegt. Volgens de Kabukicode moet een acteur emoties zo realistisch mogelijk uitbeelden met een minimum aan beweging.

De voorstellingen hebben vaak geen boodschap of moraal maar doen eeuwenoude verhalen over liefde, passie, overspel, wanhoop, strijd en de dood, herleven. Sommige voorstellingen zijn ronduit saai door de lange scènes en uitgebreide dialogen. Het kost soms een halve dag om iemand te laten sterven. Snurkende toeschouwers zijn dan ook geen uitzondering. Maar in Kasane zit veel vaart en gebeurt zoveel dat je er wel bij móet blijven.

Als Yoemon en Kasane elkaar eindelijk hebben omhelsd, trekt ze haar rood-paarse zakdoek. Dat betekent dat haar keuze vaststaat: ze zal sterven samen met haar geliefde. Maar dan komt er een vlot de rivier afgezakt, met een skelet waarin een sikkel vastzit. Yoemon is geschokt als hij de naam op het vlot leest. Dit is het skelet van Suke, de man die hij jaren geleden heeft vermoord en in de rivier heeft gegooid, nadat hij werd betrapt met Sukes vrouw. Opeens komen er soldaten uit het riet, die Yoemon in een gevechtsdans proberen te overmeesteren. Hij moet boeten voor zijn zonden. Maar Yoemon schudt ze van zich af.

In een oogwenk rolt er achter de spelers een doek naar beneden waarop een mooi landschap te zien is. Een nieuwe dag is aangebroken en de geliefden leven nog steeds. Yoemon probeert de sikkel uit de schedel te trekken. Wat hij echter niet weet is dat Kasane de dochter is van Suke. Als de schedel in tweeën splijt, daalt de wraakzuchtige geest van Suke neer in Kasane. Opeens is haar gezicht verminkt, alsof ze zelf met de sikkel is bewerkt.

Kasane heeft geen idee en probeert Yoemon opnieuw te kussen. Maar hij deinst vol afgrijzen terug. Yoemon biecht alles op en dwingt haar tenslotte in een spiegel te kijken. Als Kasane ziet dat een gruwelijk litteken haar gezicht splijt, wordt ze waanzinnig. Er volgt een macabere maar ook erotische dans waarin Yoemon zijn geliefde probeert te vermoorden. Uiteindelijk lukt hem dat, maar haar geest wil hem niet laten gaan.

Kasane is een krankzinnig verhaal en heeft niet de raakvlakken met de realiteit die toneel vaak aangrijpend maken. Maar Kabuki is geen gewoon toneel, het is een andere wereld. En in die wonderlijke wereld weten Kemjiro en Ebizo de toeschouwers tot de laatste minuut te boeien, met hun bombastische en gepassioneerde spel. Zonder een korte schriftelijke uitleg zou er van het stuk niets te begrijpen zijn, maar gewapend met enige voorkennis, blijken de dialogen tijdens de voorstelling eigenlijk overbodig. De gelaatsuitdrukkingen en de bewegingen van de spelers, zeggen immers genoeg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden