ACHTERGROND

De bekendste filmquotes: 'Houdt het dan nooit op?!'

De Nederlandse film telt weinig algemeen bekende citaten. V sprak de bedenkers van twee klassiekers: Gerard Soeteman ('Houdt het dan nooit op?') en Dick Maas ('Maar buurman, wat doet u nu?').

Zwartboek. Beeld Film still
Zwartboek.Beeld Film still

Het T-shirt met de opdruk 'Goedheiligman me hol' in chocoladeletters is anno 2015 nog steeds opgenomen in het assortiment van diverse webbedrijven. Gemaakt van ecologisch verantwoord katoen, leverbaar vanaf maat 98/104, voor kinderen van 3 jaar. Levertijd een à twee werkdagen. Tevens verkrijgbaar als capuchontrui, ook voor volwassenen, in de kleuren zwart en rood.

Dan heb je het ver geschopt, als citaat uit een Nederlandse speelfilm.

Michiel Romeyn in Alles is liefde. Beeld Film still
Michiel Romeyn in Alles is liefde.Beeld Film still

Toen Michiel Romeyn de bewuste frase brulde in Alles is liefde (2007), was de zin bedoeld als gevleugelde uitspraak; ook in de film zelf wordt de uitspraak van de sociaal onaangepaste Sinterklaas maar meteen op T-shirts gedrukt. Het zal geholpen hebben bij de latere, daadwerkelijke merchandising.

Het door Kim van Kooten geschreven scenario voor de romantische komedie is rijk aan citeerbare spreuken, zoals bijvoorbeeld deze van het door Carice van Houten gespeelde hoofdpersonage: 'Dat je weet dat iemand ook nog van je houdt als je met lekkende melktieten en ontploft haar naast iemand op de bank zit.' Kiki's definitie van ware liefde paste weliswaar niet op een T-shirt, maar is na de filmrelease wel een beetje ingeburgerd, zo blijkt uit de vele vermeldingen op internet. 'Dan moet ik weer denken aan wat Carice van Houten zegt in Alles is liefde', zei tv-presentatrice Bridget Maasland in 2008 bij de bekendmaking van haar zwangerschap, in een alom overgenomen nieuwsbericht van Novum. 'Laten we eerst maar eens kijken of Pepijn me met ontploft haar en lekkende melktieten ook nog steeds wil.'

'Dat je weet dat iemand ook nog van je houdt als je met lekkende melktieten en ontploft haar naast iemand op de bank zit.' uit Alles is Liefde. Beeld Film still
'Dat je weet dat iemand ook nog van je houdt als je met lekkende melktieten en ontploft haar naast iemand op de bank zit.' uit Alles is Liefde.Beeld Film still

Houdt het dan nooit op?!

De filmquote die, in een wereld vol sportvergelijkingen, in staat blijkt voetbalverslagen te verrijken, is een heel grote. Uit een maandagse sportcolumn van Peter Middendorp in 2003 over Arjan Robben: 'Drie kansen verprutste hij in de eerste helft. Twee keer had hij met rechts moeten schieten, de derde keer raakte hij de keeper in het gezicht. Waarna je hem als Carice van Houten in de film Zwartboek kon horen denken: houdt het dan nooit op?!'

Even doorklikken op internet leert: een jaar na de bevalling ging Pepijn ervandoor met de assistente van goochelaar Hans Klok. Kim van Kooten had het kunnen verzinnen.

Echt populaire, alom gebezigde en filmontstijgende citaten uit Nederlandse films zijn dun gezaaid, zo ondervonden de samenstellers van de 'hilarische expeditie langs de hoogte- en dieptepunten van Nederlandse taal in Nederlandstalige films'. Dit eenmalige programma, waarbij tal van fragmenten worden vertoond, vindt zondagmiddag 8 maart plaats in het Amsterdamse debatcentrum De Balie, als onderdeel van het Logos Festival.

Welke zinsneden er precies op doek verschijnen, kan programmeur Dirk van der Straaten nog niet verklappen - de samenstelling is bij het ter perse gaan van dit artikel nog in volle gang. Maar die ene uit Flodder - 'Maar buurman, wat doet u nu?!' - prijkt al op de aankondiging.

Tatjana Simic, de Nederlandse vamp van Kroatische origine, in haar doorbraakrol. Als Kees liet ze zich de avances van de buurman welgevallen, voorover geleund over diens Citroën '25 GTI met injectiemotor' (Kees: 'injectie?'), terwijl haar broer polaroids schiet door een raampje van de garage.

Flodder, het in 1986 verschenen eerste deel uit de reeks over een asofamilie die een nieuw onderkomen krijgt in een villawijk, telt vermoedelijk meer bekende citaten dan willekeurig welke Nederlandse film, waaronder ma Flodders aforisme: 'Leuk zo'n feestje, maar het geeft altijd zo'n rommel.'

Die laatste bedacht Dick Maas (63) wel echt met de intentie en hoop dat de zin zou blijven hangen bij het publiek. Zo niet dat ene zinnetje van Simic: 'Dat verraste me wel, want zo'n typische oneliner is het eigenlijk niet. Ik weet ook niet of het meteen zo aansloeg, of pas toen de film elk jaar op televisie te zien was. Herhaling helpt wel.'

De klassieke scène stond er snel op, herinnert de filmer zich. 'Ik denk in twee of hooguit drie keer. Die buurman zit aan haar tieten, dat moet je niet te lang doen.' Ook de screentest van Tatjana en de overige gegadigden voor de rol als Kees, bestond uit het spelen van de bewuste scène. 'Met Huub (Stapel, red.) als buurman', zegt Maas. 'Helaas hebben we die beelden niet meer.'

Maar buurman, wat doet u nu? uit Flodder. Beeld Film still
Maar buurman, wat doet u nu? uit Flodder.Beeld Film still

De andere man die de Nederlandse filmtaal als geen ander hielp verrijken, is Gerard Soeteman, als scenarist van Paul Verhoeven (Spetters, Soldaat van Oranje, Turks Fruit, Zwartboek) en Fons Rademakers (De aanslag, Max Havelaar).

'Beetje oorlog, best spannend', uitgesproken door Rutger Hauer als Erik in Soldaat van Oranje, geldt als Soetemans vondst. Evenals: 'Het leven is net een kroket' uit Spetters en - misschien wel de bekendste - 'Houdt het dan nooit op?!' - uit Zwartboek. 'Waarom blijft iets hangen? Meestal is de bewuste scène heel spannend of emotioneel', zegt de 87-jarige scenarist. 'Het publiek leeft mee en zo'n zinnetje sluit het dan af. Bij 'houdt het dan nooit op', bijvoorbeeld, heeft die vrouw net gehoord dat haar man is doodgeschoten. 'Beetje oorlog, best leuk, of spannend' - ik kan mijn werk na veertig jaar niet foutloos citeren - is meer een onnozel zinnetje. Maar het publiek wéét dat die oorlog een jaar of zes zal duren; dat geeft zo'n wegwerpzinnetje lading.'

Bij het schrijven dacht Soeteman nooit: hier heb ik er eentje. 'Ik verwacht nooit iets. Ik ben afhankelijk van het toverstafje van anderen. Zo'n zin moet natuurlijk wel fantastisch geacteerd worden.' Hij vormde veelvuldig literatuur om tot filmscripts: Reve's De vierde man, Wolkers' Turks Fruit, De aanslag van Mulisch. 'Ik ben niet zo iemand die zegt: o Turks fruit, dat werk ik uit tot een verhaal over een handelaar in zuidvruchten. Ik blijf dicht bij het werk. Wat maakt het zo populair? Die vraag moet je jezelf stellen als je een boek bewerkt.'

'Schijt godverdomme, schijt, ik lik de stront van je reet', een van de nogal eens aangehaalde citaten uit de in 1973 voor een Oscar genomineerde verfilming, is in elk geval puur Wolkers. 'Niet een zin die mij dagelijks uit de mond druipt, laat staan dat ik daar daad bij het woord zou voegen. Ik lees altijd alles van een schrijver als ik een roman bewerk. Bij De vierde man bijvoorbeeld, zal ik ook best eens een zinnetje hebben overgenomen uit Reve's brievenboek.'

Klassieke en bijna klassieke filmcitaten

Turks fruit (Paul Verhoeven, 1973) 'Schijt, godverdomme, schijt, ik lik de stront van je reet.'

Spetters (Paul Verhoeven, 1980) 'Het leven is net een kroket: als je eenmaal weet wat erin zit, hoef je niet meer.'

Schatjes! (Ruud van Hemert, 1984) 'Kut met peren.'

Ciske de rat (Guido Pieters, 1984) 'Hé stinkerd.'

Abel (Alex van Warmerdam, 1986) 'Laten we nou voor een keer eens proberen een kerstontbijt te hebben zonder ruzie.'

Flodder (Dick Maas, 1986) 'Ik heet Kees, net als mijn broer.'

De aanslag (Fons Rademakers, 1986) 'Mag dat, mag dat? In Bagdad mag dat.'

Amsterdamned (Dick Maas, 1988) 'Ik heb niet de hele dag de tijd, beschuitlul'

Karakter (Mike van Diem, 1997) 'Die jongen, die wurg ik voor negen tiende, en die ene tiende zal hem sterk maken.'

Van God los (Pieter Kuijpers, 2003) 'Schiet yuppenkind schiet!'

Alles is liefde (Joram Lürsen, 2007) 'Goedheiligman me hol.'

Borgman (Alex van Warmerdam, 2013) 'Dag mevrouw, ik wilde vragen of ik hier misschien een bad mag nemen, ik ben nogal vies.'

Gooische vrouwen 2 (Will Koopman, 2014) 'Je kan het meisje wel uit het Gooi halen, maar het Gooi niet uit het meisje.'

Michiel de Ruyter (Roel Reiné, 2015) 'Alle schepen zijn onzinkbaar, tot ze zinken.'

We zijn er niet zo goed in

Geïnteresseerden in het schrijfproces verwijst hij naar het EYE filmmuseum in Amsterdam. 'Ik heb ze alle scripts en aantekeningen gegeven, maar ik ben niet zoals Jeroen Krabbé, die geloof ik zelfs de vuile wc-papiertjes bewaart.'

Dat Nederland slechts een handvol echt alom bekende filmcitaten kent, verbaast hem niet. 'We zijn er niet zo goed in', zegt Soeteman. Artistieke films van eigen bodem maken überhaupt geen kans, vanwege de geringe bezoekcijfers. 'Die worden niet voortdurend geciteerd.'

Soms is een vondst ook te subtiel om te worden opgemerkt. Soeteman memoreert een oneliner die hij leende van een Franse filosoof: 'Il faut cultiver notre jardin.' 'Aan het einde van Soldaat van Oranje zegt een van de karakters: ik ga maar weer in de tuin werken. Niemand die dan opmerkt: Hé, die Soeteman, die parafraseert Voltaire.'

Zijn befaamde zin 'houdt het dan nooit op?!' oogstte ook kritiek en spot, als overbodige bevestiging van wat dan toch al van het doek spat: de radeloosheid van het personage Rachel in Zwartboek.

'Schijt godverdomme, schijt, ik lik de stront van je reet' uit Turks Fruit. Beeld Film still
'Schijt godverdomme, schijt, ik lik de stront van je reet' uit Turks Fruit.Beeld Film still

Gebrek aan communicatie

Carice van Houten zei in een interview met NRC, kort na de release: 'Voor mij was het een moeilijke scène, omdat ik gewend ben subtiel en gedetailleerd te spelen. Om het geloofwaardig te houden, moest ik er extreem ingeleefd ingaan. Daardoor komt het bijna kotsend naar buiten.'

Soeteman, nu: 'Nederlandse films gaan altijd over een gebrek aan communicatie. Als je een keer iets schrijft waarin wel wordt gecommuniceerd, schrikken de critici zich het lazarus.'

Maar buurman, wat doet u nu? Zondag 8/3, De Balie, Amsterdam

De eerste

De Jantjes uit 1934 geldt als eerste in de bioscoop uitgebrachte gesproken Nederlandse speelfilm.

In de film wordt een huwelijk voltrokken.

De huwelijksvoltrekker: 'Spreekt en handelt u in naam van Dries Jansen, momenteel sergeant in het Indische koloniale leger?

De man: 'Ja meneer.'

De huwelijksvoltrekker, geïrriteerd: 'Alleen ja!'

De man: 'Alleen ja.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden