De bejubelde violist Maria Milstein kan hooguit over zichzelf zeggen: 'die paar maten zijn echt goed gelukt'

De ene vijfsterrenrecensie na de andere, en nu ook nog de Nederlandse Muziekprijs. Hoe kan het dan dat violist Maria Milstein (32) weleens het gevoel heeft iets heiligs te hebben verprutst?

Violiste Maria Milstein Beeld Eva Roefs

Soms hoor je een grappige zinsconstructie als violist Maria Milstein (32) Nederlands spreekt. Dat Russisch haar moedertaal is, merk je aan de sisklanken. Ze werd in 1985 geboren in Moskou. Maar de cadans en de klemtonen zijn Frans gekleurd - na de val van de Sovjet-Unie verhuisde het gezin Milstein naar Lyon. Juist een Frans leenwoord als 'repertoire' spreekt ze dan weer uit op z'n Engels - lingua franca in de wereld van de klassieke muziek.

Een Nederlands paspoort heeft ze niet. Toch krijgt Maria Milstein de Nederlandse Muziekprijs toegekend, de hoogste staatsonderscheiding voor een jonge musicus. Zaterdag neemt ze de prijs in ontvangst. Ze soleert dan in het Eerste vioolconcert van Max Bruch bij het Residentie Orkest in het Concertgebouw. Vanavond en zondag speelt ze dat stuk in het Zuiderstrandtheater in Den Haag.

Voor Milstein, die dertien jaar geleden in Amsterdam neerstreek, is het het zoveelste succes op rij. Met haar Van Baerle Trio (met pianist Hannes Minnaar en cellist Gideon den Herder) won ze al het Vriendenkrans Concours (2011) en de Kersjesprijs (2012) - onder veel meer. Haar eerste 'eigen' cd, Sounds of War (met pianist Hanna Shybayeva) uit 2015, werd direct met een Edison bekroond. In 2016 werd ze toegelaten als 'fellow' van de Borletti Buitoni Trust, een elitefonds dat elk jaar een select clubje topmusici bijstaat. Milstein kreeg naast pr-hulp 20 duizend pond voor het maken van een nieuwe cd.

En ja, ook die - La sonate de Vinteuil, met haar pianospelende zus Nathalia - kreeg overal vijfsterrenrecensies. De teneur: we wisten wel dat ze goed was, maar zó goed? Het album, met onder meer werk van Debussy en Saint-Saëns, werd door de Volkskrant uitgeroepen tot beste van 2017. Ze is 'een grote persoonlijkheid', concludeerden we, met een pure, intense toon die 'klinkt naar weemoed, naar diepzinnigheid'.

Milstein, onlangs verloofd met medeviolist Mathieu van Bellen, met wie ze een goed geïsoleerd muzikantenappartement deelt, valt op, júíst doordat ze, tegen de stroom in, wars is van show of tierlantijntjes. Ze is van het nederige soort. Ze wil alles doen voor de componist. Dat ze zo nog worden gemaakt, verzucht je als je haar hoort spelen.

Wat doet het met je als je alleen maar jubelrecensies krijgt?

'Ik ben vereerd, maar ook verbaasd. Voor mij is een eigen opname nooit vijf sterren, ik ben nooit helemaal tevreden. Uiteindelijk ben ik min of meer blij. Ik kan hooguit zeggen: die paar maten zijn echt goed gelukt. En ik denk ook: van nu af aan kan het dus alleen bergafwaarts gaan, het gaat veel te goed!'

Het is niet alleen bijzonder dat je de Nederlandse Muziekprijs krijgt als niet-Nederlandse, je bent ook relatief 'oud'. Wat heb je aan de prijs gehad?

'Veel musici krijgen de prijs als ze net in de twintig zijn, het Fonds Podiumkunsten kan dan bijvoorbeeld een studie in het buitenland vergoeden. Dat was voor mij niet meer nodig. Ik had de droom om een theatervoorstelling te maken rond ons album La sonate de Vinteuil. De titel verwijst naar een fictieve componist in Marcel Prousts À la recherche du temps perdu. Door de Muziekprijs kon ik samenwerken met de regisseur Peter te Nuyl. Op 27 maart geven we een try-out in Splendor, Amsterdam, volgend seizoen gaan we ermee op tournee.'

De viool van Maria Milstein Beeld Eva Roefs

Mensen die je goed kennen omschrijven je als zeer zelfkritisch. Zo kritisch dat je vaak boos wordt op jezelf.

'Ja, dat gebeurt.'

En dan ga je vloeken. In het Russisch.

'Haha. Ik heb geen geduld. Ik moet mezelf misschien beter leren beheersen. Ik heb een ideaal in mijn hoofd, maar het duurt soms zo lang voordat ik daarbij in de buurt kom, heel frustrerend. Ik ben opgegroeid in een omgeving waarin iedereen hoge eisen stelt. Mijn ouders zijn allebei musici - mijn moeder is altviolist in de opera van Lyon, mijn vader is pianist. Als hij ook maar één noot die hij speelde niet overtuigend genoeg vond, was dat echt een drama. Ik heb geleerd dat ik een stuk moet waarmaken. Ik wil het zó voordragen zoals ik denk dat de componist het heeft bedoeld, en lukt dat niet, dan verpruts ik iets heiligs.'

Heb je een typisch Russische muzikale opvoeding gehad? Moest je hard werken?

'Mijn ouders waren strikt met discipline, maar niet onredelijk. Ze hadden door dat ik het in me had een hoog niveau te bereiken en om daar te komen moet je van jongs af aan hard werken. Als ik er duidelijk geen zin in had gehad, hadden ze het niet geforceerd. Als ik in Moskou was gebleven, was het allemaal veel strenger geweest, al is dat nu minder dan vroeger. Voor de generatie van mijn ouders was de top bereiken in de muziek de manier om het dagelijks leven te ontstijgen en iets van de wereld te zien aan de andere kant van de muur.'

Mooie, rare prijs

De Nederlandse Muziekprijs is een rare prijs. Je 'wint' hem niet en er is geen vast bedrag aan verbonden. Talentvolle musici kunnen zich aanmelden voor een traject. Als ze daarvoor worden geselecteerd door het Fonds Podiumkunsten, krijgen ze coaching. Het fonds staat musici financieel bij als ze verder willen studeren of een opname willen maken. Als het traject succesvol is doorlopen, wordt de Muziekprijs toegekend. Vorig jaar ging de prijs naar hoornist Rob van de Laar.

Je bent op je 5de verhuisd. Wat herinner je je van Moskou?

'Vooral familie en muziek. Mijn grootmoeder die pianospeelde. Mijn eerste vioollessen - ik begon drie maanden voor we emigreerden. Van de moeilijke leefomstandigheden heb ik niks gemerkt. Ik weet niet hoe het is om een uur in de rij te staan voor een ons boter.'

Toch wordt Maria Milsteins musiceren vaak als 'Russisch' omschreven. En dat ze voor Amsterdam koos, was vanwege een docent die onmiskenbaar uit de school van Moskou voortkomt: Ilya Grubert. Ze vóélt zich ook Russisch, zegt ze, door de nauwe band met haar familie. Frans? Dat sowieso niet. Thuis werd ze afgekapt wanneer ze in het Frans begon te praten. Wat niet bijdroeg aan de integratie, was dat ze vanaf haar 11de - het jaar dat ze naar de middelbare school zou gaan - thuisonderwijs kreeg.

'In Frankrijk heb je meer lesuren dan in Nederland. Dan blijft er minder tijd over voor de viool, dus kiezen ouders van jonge talenten vaak voor privéonderwijs. Leeftijdgenoten zag ik alleen bij het kinderkoor en op de muziekschool. Nu denk ik dat het een goede keuze was, maar tien jaar geleden keek ik er heel anders naar. Toen ik naar Amsterdam kwam, was het een grote opluchting dat ik meer sociale contacten kreeg, ik had het gevoel dat ik iets moest inhalen. Maar wat minder goed kunnen spelen in ruil voor meer sociale ervaringen, dat zou ik niet willen. Uiteindelijk ben ik een heel gelukkig mens.'

Eenmaal in Nederland richtte Milstein vrijwel meteen het Van Baerle Trio op. Wat begon als een verplicht conservatoriumensemble, waarvan de leden elkaar niet eens hadden horen spelen voor ze aan elkaar werden gekoppeld, is nu een van de parels van de Nederlandse kamermuziek. Met twee Muziekprijs-laureaten bovendien: pianist Hannes Minnaar kreeg de prijs in 2016. Hun jongste project is het opnemen van alle Beethoven-trio's.

Maria Milstein Beeld Eva Roefs

Aan de instelling waaraan ze haar trio dankt, het vroeger aan de Van Baerlestraat gehuisveste (vandaar de naam) Conservatorium van Amsterdam, is ze nu zelf docent. 'Het klinkt gek, maar door zelf les te geven, leer ik misschien nog het meest. Door steeds aan leerlingen te vragen waarom ze iets op een bepaalde manier doen en of het ook anders kan, speel je zelf veel bewuster.'

Je werd al vroeg docent en brak vroeg door met je trio. Toch werd je pas laat uitgenodigd bij een groot symfonieorkest in Nederland. Zit je kamermuziekimago je in de weg?

'Dat zou kunnen. Het Vioolconcert van Glazoenov in maart vorig jaar bij het Radio Filharmonisch was wel het eerste grote project, ja. Maar ik ontwikkel mijzelf in mijn eigen tempo en ik ben in alles een laatbloeier. Het is niet dat ik nooit met orkesten wílde soleren, maar als je steeds kamermuziek-cd's maakt, denken programmeurs niet: die ga ik eens vragen voor het Brahms-concert.'

Wat zijn je ambities?

'Ik wil de balans bewaren tussen kamermuziek en soloconcerten. En ik wil les blijven geven. Ik zal nooit een carrière hebben waarin ik tachtig keer per jaar met een orkest optreed. Er komen wel wat leuke dingen aan. Zo ben ik ook teruggevraagd door het Radio Filharmonisch, waar ik volgend jaar de première speel van een vioolconcert van Aleksandr Raskatov in de ZaterdagMatinee. Het is allemaal nog te overzien.'

Maria Milstein soleert in het Eerste vioolconcert van Max Bruch. 26 & 28/1, Zuiderstrandtheater Den Haag en op 27/1 in het Concertgebouw, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden