Analyse Kim-dynastie

De beeldtaal van een bruut regime: zeven hoogtepunten van het Kimpressionisme

De Kim-dynastie heerst zondag al zeventig jaar over Noord-Korea. Geluk in gelijkheid bestaat er alleen nog in strak geregisseerd beeld. En juist die buitenaardse beeldtaal fascineert het Westen mateloos.

Noord-Korea is een land dat zijn eigen karikaturen aanlevert. Het is makkelijk lachen om de leden van de Kim-dynastie. Al decennia ­worden ze omringd door van angst verstijfde onderdanen bij rituelen die zorgvuldig ­worden gedocumenteerd en gefotografeerd, om maar niets van de woorden en daden van de grote leiders te missen. De groteske totalitaire ­esthetiek van een bruut regime lijkt in het Westen toch vooral op de lachspieren te werken. 

Misschien is het goed even Human Rights Watch aan te halen over ‘een van ’s werelds repressiefste regimes’. Een land waar de overheid op grote schaal mensen­rechten schendt door middel van ‘moord, slavernij, ­marteling, vrijheidsberoving, verkrachting, dwangarbeid, uithongering, gedwongen abortussen en ander seksueel geweld’. Zodat elke vorm van oppositie, tegenspraak of ­eigen initiatief de kop kan worden ingedrukt. De laatste jaren kwamen er langeafstandsraketten, hackers­collectieven en internationale gifmoorden bij. Maar dat kapsel! Dat postuur! Dat taalgebruik!

Noord-Korea kennen we in de westerse populaire ­cultuur vooral als een stootkussen, waar het stijlgevoel van de Kims hun misdaden tegen de menselijkheid lijkt te overschaduwen. En waarin de architectuur van hoofdstad Pyongyang het perfecte surrealistische decor is waartegen ­westerse fotografen met regelmaat – en onder streng toezicht – op zoek zijn naar barsten in de megalomane ­façade van het arbeidersparadijs.

Democratische Volksrepubliek Korea

Aanstaande zondag wordt Noord-Korea, officieel de Democratische Volksrepubliek Korea, 70 jaar. De eeuwige president van de natie is Kim Il-sung, die in 1948 betrokken was bij de onafhankelijkheid.

Na een jarenlange bezetting door Japan, nam de Sovjet-Unie aan het einde van de Tweede Wereldoorlog de macht over in het noordelijke deel van het Koreaanse schiereiland. In 1948 riep het land de onafhankelijkheid uit.

De Koreaanse Oorlog (1950-1953) verscheurt het schiereiland tot op de dag van vandaag. Er is nooit formeel vrede gesloten tussen het noorden en zuiden. 

1. Kimjongillookingatthings.tumblr.com

De Portugese vorm­gever João Rocha had een bijzondere fascinatie voor de foto’s die verspreid werden via het KCNA (Korean Central News Agency), het Noord-­Koreaanse staatspers­bureau. Wat hem vooral opviel, was de formele strengheid waarmee de talloze bezoeken van ­Geliefde ­Leider (officiële titel) Kim Jong-il (1942-2011) aan zijn onder­danen werden vastgelegd. Hij begon de populaire website ‘Kim Jong-il looking at things’, een titel die de lading compleet dekt.

De leider keek naar ­dingen (niet gehinderd door zijn enorme zonnebril), terwijl op de achtergrond een aantal mensen verstard meekeken – hun doodsangst moet je er zelf bij bedenken. Rocha ging mee in het Noord-Koreaanse formalisme en gaf elke foto een functionele titel. Klassiekers waren:

‘Kijken naar een ijskast’; ‘Kijken naar vis’ en ‘Kijken naar een computer.’ Een jaar na de dood van Kim sloot hij af met het melancholieke ‘Kijken naar een geroosterde big (The end)’. ‘Waarom is dit grappig?’, schreef hij op zijn website. ‘Ik heb geen idee.’ Zoon Kim Jong-un heeft ook een pagina: minder populair en minder ongemakkelijk. Een gemiste kans.

Kim Jong-il kijkt naar een geroosterd varken. Beeld Kimjongillookingatthings.tumblr.com

2. Reclamespot van Delta Lloyd (2001)

Het is een klein meesterwerkje. En niet van ­Centraal Beheer, zoals het in het collectief ­geheugen is opgeslagen, maar van concurrent Delta Lloyd (slagzin: ‘...zeker Delta Lloyd’). In een niet nader gedefinieerde Aziatische ­communistische dictatuur neemt de hoofdpersoon deel aan repetities voor een massamanifestatie. Hij wordt geschoffeerd en krijgt een volledig wit bord mee naar huis, waaruit hij opmaakt dat hij geen rol van belang speelt. Als de volgende ochtend in zijn ­appartementje de wekker (fraai detail: mét afbeelding van de ­leider) gaat, draait hij zich wrokkig om. Waardoor even later een essentieel bord ontbreekt: die met de witte voortand van de grijnzende leider. 

Het filmpje kwam van Diederick Hillenius en Poppe van Pelt van ­reclamebureau TBWA en werd door regisseur ­Matthijs van Heijningen jr. gedraaid in Shanghai. Actualiteitenrubriek Nova vroeg om een ­reactie van de Noord-­Koreaanse ambassade in Berlijn. Na aandringen kwam er bericht dat het ‘een negatieve uitwerking zal hebben op de kortgeleden aangeknoopte officiële betrekkingen’. Tot een officieel protest kwam het niet.

3. De Kim Utopie (2015)

De populaire expositie De Kim Utopie: Schilderijen uit Noord-Korea, die in 2015 in het Drents Museum in Assen te zien was, werd gepresenteerd in hun reeks Internationaal realisme. De meer dan tachtig (enorme) schilderijen en werken op papier werden in de periode tussen 1960 en 2010 geproduceerd door professionele Noord-Koreaanse schilders in staatsdienst. Die schilders werkten, laten we zeggen, binnen een zeer afgemeten esthetisch en ideologisch palet. 

Het zijn werken die zonder uitzondering de heroïek van het volk en zijn grote leiders laat zien; een heldendom dat leidt naar een glorieuze toekomst. Veel krachtige kinnen (zo afwezig in de heersende familie), priemende vingers en schitterende jonge mensen die solidair ten strijde trekken, in veldslagen en op oogstdagen. De werken kwamen uit de unieke collectie van de Nederlandse verzamelaar Ronald de Groen. Een vraag die onbeantwoord bleef: waarom werden Nederlanders met hun rommelige democratie, die zo weinig ruimte laat voor heroïek, zo aangetrokken door deze taferelen? Door deze jonge Koreanen die vol vreugde de oogst binnenhalen en schaterlachend de weg naar het front inslaan? Althans: alleen in olieverf op canvas. Gruwelijk natuurlijk, maar ook prachtig.

An Ch’ang-gŏ, Een scene uit de Koreaanse oorlog, 1991. Beeld Drents Museum

4. Cheerleaders bij de Winterspelen

De afgelopen Winterspelen in het Zuid-Koreaanse Pyeongchang zorgden voor een voorlopig nog lastig te duiden dooi tussen Noord en Zuid. 22 Noord-Koreaanse sporters konden meedoen, en beide Korea’s marcheerden onder één vlag bij de openingsceremonie. Moeilijk te overschatten welke historische stap hier werd gezet. Noord-Korea stuurde ook een delegatie supporters, een honderdtal uniform geklede jonge vrouwen, die qua stralende glimlach leken te zijn weggelopen uit een Noord-Koreaanse schilderij (zie De Kim Utopie). 

Eenmaal op de tribune plaatsgenomen bleken ze een perfect gechoreografeerd nummer te hebben ingestudeerd, waar de gemiddelde wave in een westers stadion povertjes bij afsteekt. Overal op de tribune werd de groep gefilmd. Tot grote schrik van een enkele toezichthouder die dergelijk vrijpostig gedrag duidelijk niet gewend was, en haastig en tevergeefs probeerde aan te haken bij het synchroonjuichen. Het filmpje ging viral, waarbij sommige mensen het zagen als een teken dat de wereldvrede ieder moment kon worden gesticht. Suki Kim, een schrijver die maandenlang incognito in Noord-Korea was geweest, plaatste kanttekeningen. Ze wilde duidelijk maken dat deze vrouwen gedwongen waren mee te doen en daar zaten om Noord-Korea, ‘het grootste strafkamp ter wereld’, een aantrekkelijk menselijk gezicht te geven. Het was slavernij in een mediagenieke verpakking. En iedereen die op de knop ‘delen’ had gedrukt, had aan deze propagandastunt meegewerkt.

5. Team America: World police (2004)

Het plan van Matt Stone en Trey Parker (de mannen achter de animatieshow South Park) moet zijn geweest om met een speelfilm (met marionetten nog wel) zo veel mogelijk mensen, op zo veel mogelijke manieren, te beledigen. Politieke incorrectheid to the max. Met in het vizier toch vooral progressieve Hollywood-acteurs en, in één adem, Kim Jong-il, die hier als een diabolische terroristenleider wordt geportretteerd. Een van de slogans: ‘George Clooney, Michael Moore and Kim Jong-il will hate this movie.’ 

Voordat Kim Jong-il akelig aan zijn eind komt (spoiler: door van een theaterbalkon te worden geduwd en te worden doorboord door een Pruisische militaire helm) heeft hij de ballad I’m So Ronery gezongen, waar onder meer spot wordt gedreven met het feit dat zijn uitspraak van het Engels matig is. ‘I work rearry hard and make up great prans, but nobody ristens.’ Hoogtepuntje is het laten verscheuren van Kims tegenstanders door ‘zwarte panters’, die in de film worden gespeeld door twee zwarte huiskatten. De Kims, vader en zoon, figureren ook regelmatig in South Park, al dan niet in combinatie met andere figuren die op wereldheerschappij uit zijn.

6. The Interview (2014)

In 2005 constateerde The New York Times dat ‘na Nazi’s, Japanners, Sovjets en Colombiaanse drugsdealers, Noord-Koreanen en Islamitische fundamentalisten de nieuwe Hollywood-slechteriken zijn’. De krant sprak een Zuid-Koreaanse hoogleraar internationale betrekkingen die waarschuwde voor dit type demonisering, al was het fictie. ‘Demonisering bereidt mensen op oorlog voor’, aldus zijn dreigende inschatting. Het werd weliswaar geen oorlog, maar de rel rond de Amerikaanse komedie The Interview van Seth Rogen (met Rogen en James Franco) nam in ieder geval de vorm van een internationaal incident aan. De aanvankelijke titel van de film luidde Kill Kim Jong-Un. En dat is ook de kortste samenvatting van de film. Twee Amerikaanse journalisten komen erachter dat de Noord-Koreaanse leider fan is van hun talkshow. Ze slagen erin een exclusief interview met hem te krijgen. De CIA wil deze afspraak gebruiken om Kim Jong-un door hen te laten vermoorden. Dit alles in de vorm van een komedie, waarbij het moordwapen bijvoorbeeld rectaal binnengesmokkeld wordt.

Filmposter van The Interview. Beeld IMBD

Vlak voor de film uitkwam dreigde Noord-Korea met stappen tegen de VS als Columbia Pictures de film zou uitbrengen. De première werd verschoven van oktober naar december en de film werd, naar verluidt, iets Kim-vriendelijker gemonteerd. Neemt niet weg dat hij aan het slot nog steeds wordt opgeblazen. In november werden de computers van moedermaatschappij Sony Pictures gehackt, waarbij een aantal nieuwe films en compromitterende mails openbaar werden gemaakt. De daders noemden zich ‘Guardians of Peace’, een groep die volgens de FBI banden met Noord-Korea zou hebben. De groep dreigde ook met aanslagen tegen bioscoopketens die de film zouden vertonen. De grote bioscoopbedrijven haakten af en de film werd online uitgebracht, waar hij overigens diverse pay-per-viewrecords verbrak. De poster van The Interview was een fraaie parodie op een Noord-Koreaanse propagandaposter. De Koreaanse zin onder de naam van sterren James Franco en Seth Rogen betekende zoveel als: ‘Alstublieft, geloof deze domme, schandalige Amerikanen niet.’

7. Het Noord-Koreaanse fotoboek

Voor een land dat volledig van de buitenwereld is afgescheiden verschijnen er toch heel wat fotoseries, boeken en expo's uit datzelfde land. Elk fotoproject komt met een forse bijsluiter over de spelregels die de Noord-Koreaanse gastheren opleggen aan de fotografen. Van begeleiding tot controle over de beelden, van gewenste locaties tot aan de heel wat langere lijst van verboden onderwerpen. En probeer maar eens geen militair in beeld te brengen. De beste fotografen maken gebruik van het feit dat de Noord-Koreanen zelf een heel ander beeld hebben van de vele wonderen waar ze hun buitenlandse bezoekers langs geleiden. Waar zij heroïek zien, zien de fotografen een megalomane façade, waar de burgers als figuranten in optreden. Magnumfotograaf Carl de Keyzer noemde zijn project ‘North Korea: The Grand Tour’, een diep-ironische naam, waarin hij probeerde alle 250 plekken te bezoeken die zijn goedgekeurd voor buitenlands bezoek.

Eddo Hartmann, Setting the Stage: Pyongyang, North Korea

En de Nederlandse fotograaf Eddo Hartmann benadrukte in zijn boek en tentoonstelling na vier bezoeken aan de hoofdstad dat hij het gevoel had gehad in een reusachtig decor rond te lopen. Voor de tentoonstelling Setting the Stage: Pyongyang, North Korea nam hij ook de patriottische hymnes op, die dag en nacht klinken uit de krakkemikkige luidsprekers. Voor de één een oproep het vaderland tot de laatste druppel bloed te verdedigen, voor de ander de soundtrack van een failliete ideologie.

Een parade in Pyongyang. Beeld Youtube
still uit Delta Lloyd-reclame.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.