De andere kant

Stokpaardjes van de boze blogger

Het was zijn wat jongere Spaanse echtgenote Pilar del Río die de hoogbejaarde Portugese Nobelprijswinnaar José Saramago adviseerde een weblog te beginnen: dat is echt iets voor jou José, dan kun je elke dag je hart over de wereld luchten en bereik je meteen al je fans. Het was ook Pilar die de verse blogger Saramago herfst 2008 wees op de grote overeenkomst tussen de financiële crisis en de roman die een niet gering aandeel had in zijn bekroning met de Nobelprijs voor de Literatuur, De stad der blinden.



Al die mensen die nu wanhopig van bank naar bank rennen omdat het geld op is, dat zijn precies die romanpersonages die plotseling door blindheid worden getroffen en van winkel naar winkel strompelen op zoek naar eten. De paniek die zich van mensen meester maakt als datgene wat ze zeker achten hun ontvalt - dat is een universele. Een verschil: die blinden uit Saramago's boek hebben tenminste nog de vrouw van de oogarts die haar gezichtsvermogen behoudt. Haar heeft Saramago in de non-fictieve wereld nog niet ontwaard. Maar wellicht dat zijn blog, de 'entry's' uit de jaren 2008 en 2009 zijn nu in boekvorm verschenen als De andere kant - Persoonlijke observaties over wereldpolitiek en andere zaken, wat mensen de ogen kan openen.



Leedvermaak heeft Saramago om het instorten van het financiële kaartenhuis in de nazomer van 2008 niet gehad. De crisis deed het bij deze grote schrijver nooit gedoofde communistische vuur wel flink opvlammen, en daarmee zijn afkeer van schurkenkapitalisten. Op dit weblog geen lofzang op de markt. 'De Markt is niet democratisch, omdat het volk hem niet gekozen heeft; niet democratisch, omdat hij niet door het volk geregeerd wordt; niet democratisch, omdat hij het geluk van het volk niet ten doel heeft' (september 2008). 'Een misdaad tegen de menselijkheid is wat de financiële en economische machten in de Verenigde Staten met daadwerkelijke of stilzwijgende medeplichtigheid van hun regering hebben begaan tegen miljoenen mensen in de hele wereld' (oktober 2008). 'Het bedrog van de markteconomie moet stoppen!' (oktober 2008). Die laatste zin ligt al bijna driekwart eeuw op zijn lippen. Ook Saramago's in blogvorm beleden liefde voor Castro's Cuba gaat al een tijdje mee. Voor wie het vergeten was: zelfs zijn Nobelprijs droeg hij op aan Fidel.


Een deel van de inhoud van De andere kant mogen we daarom gerust betitelen als op eigentijdse wijze de wereld ingezonden ouderwetse 'Saramagismen'. De schrijver was zowel door zijn geboortejaar, 1922, zijn gedachtengoed als zijn status van wereldberoemdheid een wat vreemde eend op het net. De Nobelprijswinnaar 1998 is een 'merkwaardige man', schrijft Umberto Eco al in de eerste zin van zijn voorwoord van De andere kant. 'Deze fantasierijke schrijver die (in zijn romans) in zijn morele en sociale kritiek het probleem nooit rechtstreeks benadert en er in fantastische, allegorische bewoordingen over schrijft, zodat de lezer zijn uiterste best moet doen om te begrijpen wat de moraal van het verhaal is (. . .), blijkt een blog bij te houden waarin hij uithaalt naar zo ongeveer iedereen en waarmee hij van alle kanten polemiek en verkettering over zich afroept.'



Bij de blogger Saramago zijn goed en kwaad duidelijk. De markt is Slecht en de katholieke kerk is Slecht. De schrijver wordt al misselijk bij 'de aanblik van de luxe gewaden van de heren kardinalen en bisschoppen'. Alle godsdiensten zijn welbeschouwd al zolang ze bestaan een bron van oorlogen en ellende, weet Saramago: als iedereen atheïst zou worden zou de wereld een lieflijker plek zijn. Dat de tientallen miljoenen doden van al die twintigste eeuwse regimes die God hadden afgeschaft - met de Sovjetunie, nazi-Duitsland en de Volksrepubliek China noemen we de belangrijkste - voor die stelling bepaald geen bewijs vormen, lezen we niet. Dat kan te maken hebben met het feit dat veel van die regimes de ideologie huldigden die de 87-jarige S

aramago in zijn aardse leven niet meer zal afvallen.


De mensenrechtenschendingen van de Verenigde Staten, die weerzinwekkendste aller kapitalistische naties, worden een blog lang gehekeld, een grotere 'criminele onbenul' dan de een-na-laatste Amerikaanse president heeft Saramago nog niet ontwaard. Over de beduidend grotere mensenrechtenschendingen van China en Rusland lezen we niets. Aan de misdaden van oude rechtse dictaturen in Latijns-Amerika wijdt de Nobelprijswinnaar vele entry's. Gaat het over de linkse dictatuur Cuba, dan wil hij 'de vergeetachtigen eraan herinneren dat het Cubaanse volk in zijn bijna vijftig jaar van patriottisch verzet dagelijks authentieke lessen in waardigheid heeft gegeven'. Op welk Cubaans volk zou hij doelen? Op de dissidenten in de gevangenissen en de tegenstanders van het regime die de laatste halve eeuw met enige regelmaat voor het vuurpeloton belandden?
De wortels van Saramago's wereldbeeld zijn veelvuldig uit de doeken gedaan. Deze armlastige Portugese volksjongen vatte al in zijn vroege jeugd een diepe afkeer op van rijke industriëlen, landeigenaren en de met hen onder een hoedje spelende katholieke geestelijken. Als links activist was hij vervolgens decennialang veroordeeld tot een semiondergronds bestaan. Zo'n achtergrond laat zijn sporen na. Maar voor zoveel blindheid voor de feiten kan die toch geen excuus vormen.
Met dermate veel eenzijdige veroordelingen zou De andere kant eigenlijk een boek moeten zijn dat je niet uitleest maar weglegt, boos als de schrijver zelf. Zo'n boek is het op een of andere manier niet. Het komt misschien doordat de grote schrijver Saramago de boze dogmatische blogger niet helemaal in de steek laat. En deze grote schrijver is - het cliché moet maar worden gebruikt - een oprechte. Als literaire grootheden als Márquez of Mulisch de liefde voor Fidel belijden, is dat stuitend. Saramago ben je geneigd te vergeven - waarschijnlijk in de eerste en laatste plaats door zijn toon.



Het aantrekkelijke van die toon is wellicht het best omschreven door zijn Spaanse echtgenote Pilar del Río. Zij vertelde, destijds als zijn Spaanse vertaalster, in ban van deze schrijver te zijn geraakt omdat ze zich als lezeres volkomen door hem gerespecteerd voelde. Die toon van Saramago heeft helemaal niets hautains of arrogants. Steevast weet hij te ontroeren zonder ook maar in de verte goedkoop of sentimenteel te worden.



Als hij in zijn blog een entry wijdt aan een zieke olifant in de dierentuin van Barcelona, of aan Chinese vogels die op meedogenloze wijze van hun veren worden beroofd, dan raakt je dat. Als de bejaarde blogger beschrijft hoe hij zijn medicijnen op het vliegveld moet inleveren en de idioot opgeschroefde veiligheidsmaatregelen op de luchthavens kraakt - 'de veiligheidsdienst komt nog eens in handen van het eerbiedwaardige gilde van uitsmijters van discotheken' - dan doet hij dat precies goed. Als hij in tranen schiet als een vrijgelaten Colombiaanse gijzelaar de parlementariër die zijn vrijheid bewerkstelligde vergelijkt met de oogartsvrouw uit De stad der blinden, dan is dat ontroerend en authentiek. Als hij in Buenos Aires op een gedenkteken de namen kust van slachtoffers van de dictatuur, en in Madrid die van de terreuraanslag van 11 maart 2004, dan is dat hartverwarmend.



Zijn litanie tegen de markt zit vol gemeenplaatsen. Maar vaak denk je wel: hier heeft ie gewoon gelijk. Zou al dat overheidsgeld waarmee in 2008 'wildkapitalistische' banken overeind werden gehouden even snel tevoorschijn zijn gekomen als het gevraagd was ter bestrijding van aids of andere vervelende ziektes in de minder bevoorrechte plekken van de planeet? Saramago is bepaald niet de eerste blogger die deze retorische vraag stelt. Het blijft een legitieme aanklacht tegen de onrechtvaardigheid van de wereld - en Saramago schrijft mooier dan de doorsnee-blogger.




Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden