De affaire rond Who's Afraid stelde de hegemonie van de kunstenaar ter discussie

De kunstenaar heeft niet altijd gelijk als het om zijn eigen werk gaat, dat bewijst de affaire rond Who's Afraid Docu The End of Fear, over beschadigd schilderij, in première op filmfestival in Rotterdam.

Een onderzoeker neemt verfmonsters van het schilderij Who's Afraid of Red, Yellow and Blue III van Barnett Newman na de restauratie Beeld scan

De kritiek was de afgelopen weken niet van de lucht. Wat een tegenvaller! Wat een rommeltje was de nieuwe collectieopstelling van het Stedelijk Museum in Amsterdam, met al die verschillende doorkijkjes en zichtlijnen! En waarom waren al die werken zo respectloos bij elkaar gezet? De twee De Koonings in een hoek tussen Pollock en Rothko. Het zaaltje waarin Yayoi Kusama's lullenbootje lag, is botweg doormidden gezaagd. Newmans Cathedra is geklemd tussen Eames-stoelen en het bladgoud van Yves Klein. Nee, op geen enkele manier deed deze opstelling, helemaal in de kelderzaal, recht aan wat de kunstenaars voor ogen had gestaan. Hadden kunstenaars nu echt geen inspraak meer in hoe hun werk wordt gepresenteerd?

Schande!

Ik moest aan de kritiek denken door The End of Fear, de documentaire van kunstenaar Barbara Visser, die morgen in première gaat, over dat andere schilderij van Newman in de Stedelijk-collectie, het vermaledijde Who's Afraid of Red, Yellow and Blue III. In haar film wordt duidelijk dat er tijden zijn geweest dat er wel degelijk naar Newmans opvattingen werd geluisterd. Ook toen dat schilderij, Who's Afraid of Red, Yellow and Blue III, aan flarden werd gesneden en moest worden gerestaureerd. Daarbij was de opvatting van Newman postuum doorslaggevend, met name bij de keuze van de restaurator. Wat tot een regelrechte ramp leidde.

Hoe zat het ook alweer met dat Who's Afraid-schilderij? In 1969 was het immense canvas van 13 vierkante meter door het Stedelijk aangekocht. Door zijn indrukwekkende afmetingen, de intens rode gloed en de blauwe en gele kleurbanen werd het gezien als het hoogtepunt van de moderne tijd: betoverend, agressief, gedurfd en spiritueel. Jarenlang hing het als De Nachtwacht in de erezaal van het Amsterdamse museum - totdat op 21 maart 1986 Gerard Jan van B. langskwam met een stanleymes.

De aanval was wereldnieuws, met Gerard Jan van B. als de boosdoener en Barnett Newman als het slachtoffer. Maar wat toen niemand besefte: met het kapotsnijden van het schilderij, sneed Van B. op termijn ook de autoriteit van schilder Newman kapot.

Toen het doek moest worden hersteld, kwam toenmalig Stedelijk-directeur Wim Beeren uit bij Daniel Goldreyer, restaurator in Long Island, New York. Goldreyer was een vertrouweling van Newman geweest en had al eerder werk van de schilder gerestaureerd, tot diens grote tevredenheid. Goldreyer gold dus als de gedroomde kandidaat, omdat hij de geest en autoriteit van de schilder vertegenwoordigde. Newman was in 1970 gestorven, dus aan hem kon geen advies meer worden gevraagd. Door die vroege verbintenis tussen de twee heren kon men niet anders dan Goldreyer geloven toen hij beloofde het beschadigde schilderij voor '99 procent' te herstellen.

Maar de postume autoriteit van Newman bij de keuze voor Goldreyer resulteerde in een blunder. In plaats van het werk zorgvuldig te restaureren, bleek Goldreyer het hele doek eenvoudig met huishoudverf te hebben overgerold. Verf die je er niet meer van af kreeg. Natuurlijk was Goldreyer daarvoor in de eerste plaats verantwoordelijk, maar indirect ook iedereen die van de autoriteit van Newman onder de indruk waren geweest.

De affaire rond Who's Afraid stelde de hegemonie van de kunstenaar ter discussie. De mislukte restauratie maakte duidelijk dat de vraag wat een kunstwerk is, hoe het moet worden beoordeeld of gerestaureerd, niet altijd het exclusieve domein van de kunstenaar is.

Hetzelfde geldt voor de presentatie van een kunstwerk. De opvattingen van de kunstenaar hoeven daarbij niet doorslaggevend te zijn. Je kunt schilderijen ook dicht bij elkaar of naast meubelstukken ophangen, anders dan bedoeld door de maker - ook die van De Kooning, Rothko, Pollock en Barnett Newman.

Barbara Visser (1966, Haarlem), regisseur van The End of Fear, is van huis uit kunstenaar. Ze studeerde aan de Gerrit Rietveld Academie en aan de Jan van Eyck Academie en werkt als regisseur, kunstenaar en fotograaf. Haar werk is opgenomen in de collecties van het Stedelijk Museum Amsterdam en het Museum Boijmans van Beuningen Rotterdam. Vorig jaar was Visser artistiek directeur van het International Documentary Filmfestival Amsterdam.

Regisseur Barbara Visser laat zien dat mensen echt bang waren voor Who's Afraid

Vijftig jaar geleden (in 1967) schilderde de Amerikaanse kunstenaar Barnett Newman een enorm doek van 224 bij 544 centimeter, als het derde deel van wat een serie van vier zou worden: Who's Afraid of Red, Yellow and Blue. 'Zo jammer dat het er niet meer is,' horen we iemand zeggen in het begin van de documentaire The End of Fear van Barbara Visser. In de film wordt de tumultueuze geschiedenis van dit doek verteld, dat nu nog als een steen op de maag van het Stedelijk Museum in Amsterdam ligt.

Maar is het er niet meer? Het is aangevallen met een stanleymes door figuratief schilder Gerard Jan van B. in 1986 en onherstelbaar gerestaureerd door Daniel Goldreyer in 1991. De consensus is dat het werk dat zich nu in het depot bevindt tweemaal is vernietigd. Of is de vernieling een interventie te noemen, een antwoord op de vraag die het schilderij zelf stelde? Wie er bang is? Ik, zei de dader.

Barbara Visser wil met haar boeiende film meer laten zien dan een kunstaffaire die nu nog altijd verbijstert, niet alleen door de bruutheid van de daad, maar ook door de incompetentie van de leiding van het Stedelijk. Ze legt ook de agressie van het publiek tegenover het kunstwerk bloot. Visser heeft wat pre-internetcorrespondentie opgevist, waarin men het erover eens was dat dit werk er zelf om had gevraagd met dat agressieve rood.

Visser laat in een parallel verhaal een jonge kunstenares het werk naschilderen, om nog een conceptuele laag aan te brengen. Wat is de status van dát werk dan?

Who's Afraid wierp in 1967 'de hele rataplan omver' duidt kunstjournalist Jhim Lamoree. Visser laat zien hoe waar dat is.

****

The End of Fear van Barbara Visser gaat 26/1 in première op het IFFR en draait vanaf volgende week in de bioscoop.

Het beschadigde kunstwerk, voor de restauratie Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.