De absurdistische wereld van TreurTeeVee

Een tv-presentator met gonorroe en een filosoof in een konijnenpak. Het zijn bewoners van de absurdistische, prachtig vormgegeven wereld van TreurTeeVee. De Volkskrant sprak de makers.

De in konijnenpak gestoken zingende filosoof Koenijn (Thomas Spijkerman). Beeld Tom Bakker

Frederik Kaak krabt aan zijn kruis. In een strakke felgele studio interviewt de tv-presentator zijn gast, de schrijver van een boekje over veiligheid, maar zijn gedachten zijn ergens anders.

Kaak denkt aan de onenightstand die hem de jeuk in zijn broek heeft opgeleverd. Zijn soa is breed uitgemeten in de roddelbladen, want beroemdheid Kaak werd in de wachtkamer van de dokter herkend.

'Een rubbertje kan enorm veel bescherming bieden, meneer Kaak', zegt zijn gast, terwijl hij over het gevaar van scherpe tafelranden praat. Het publiek begint te grinniken.

'Een ongeluk zit in een klein hoekje', erkent Kaak.

'Of in een klein broekje.'

Nu schatert het publiek sardonisch. 'Gonorroe!', schreeuwt Kaak opeens. 'Mijn kruis en mijn anus jeuken alsof ik een slip vol mieren aanheb.' Hij biecht schuldbewust op dat hij onveilige seks heeft gehad. 'Maar weet u, ik zou het vannacht zo weer doen.' Een vurig pleidooi volgt voor het nemen van risico's in het leven. 'Ik heb onbeschermd liggen wippen met een fotomodel en het was heerlijk. En ik draag de gevolgen sans gêne.'

De narcistische tv-presentator Frederik Kaak (Jan-Paul Buijs) Beeld Tom Bakker

Absurdisme

Zie hier de catharsis van de tweede aflevering van TreurTeeVee, met de titel Veiligheid. In elke aflevering van deze vervreemdende tragikomische dramaserie zit een moraal, maar nooit helemaal zoals je verwacht. Een psychiater realiseert zich in aflevering één dat ze moet accepteren dat ze middelmatig is: een gruwelijk inzicht, maar ook troostrijk. Of een megalomane showman laat een betoog tegen angst naadloos overlopen in een lofzang op seks zonder condoom, puur uit eigenbelang, om zijn ego te redden.

Wie de afgelopen drie weken op vrijdagavond tussen half tien en tien op NPO 3 inschakelde, belandde midden in de wereld van TreurTeeVee. Zonder waarschuwing kan dat nogal een schok zijn, want dit soort absurdistisch drama zie je zelden op televisie. Het is grimmig, ontzettend geestig, geëngageerd en tot in de puntjes gestileerd.

De retro-futuristische metropool waar VPRO-serie TreurTeeVee zich afspeelt, lijkt haar oorsprong te vinden in een dystopisch stripboek. Het is een grote enge stad vol anonieme dolende zielen, eindeloze wolkenkrabbers, schreeuwende billboards en stomende achterafstraatjes, het Nederlandse Gotham City.

De depressieve psychiater Yolanda (Ellen Parren). Beeld Tom Bakker

Circus Treurdier 

Toen Thomas Spijkerman in 2008 in zijn laatste jaar op de Kleinkunstacademie het gezelschap Circus Treurdier oprichtte, wilde hij het 'artistiek en organisatorisch helemaal anders doen'. Hij wilde niets te maken hebben met grote productiehuizen of theaters. Aan de randen van steden bouwde het gezelschap eigen podia in verlaten panden om hun absurdistische muziektheater op te voeren. Vanaf eind maart is de nieuwe voorstelling Night of the Problems te zien.

De bewoners van deze stad zijn de depressieve psychiater Yolanda (Ellen Parren), de narcistische tv-presentator Frederik Kaak (Jan-Paul Buijs), de door perverse gedachten geplaagde eenling Uusbief (Peter van Rooijen) en de in konijnenpak gestoken zingende filosoof Koenijn (Thomas Spijkerman). Aanstaande vrijdag is de laatste aflevering te zien, waarin de ongegeneerd elitaire Koenijn de macht grijpt en het volk het land wil uitzetten.

De thema's zijn tijdloos, maar ook van nu: populisme, terrorisme, kapitalisme, de platheid van de media. In een persiflage op hulp-tv speelt Kaak met arme sloebers het spel Pak het kwartje, waarbij de deelnemers vechten om het in de lucht gegooide muntstuk. En in een quizshow zie je Kaak tegen een geblinddoekte kandidaat zeggen: 'Ik ben benieuwd of jij de reet van je vriendin eruit kunt pikken.' En dan verschijnen er vier blote bilpartijen in beeld. Knijpen maar.

Van theater naar tv

Hoe komt dit krankzinnige, maar nauwkeurig uitgedokterde universum tot stand? Aan de eettafel van Thomas Spijkerman (31), artistiek leider en een van de vaste acteurs en schrijvers, ontleden we de stijl en inspiratie van TreurTeeVee. Aangeschoven zijn actrice en schrijver Ellen Parren (29), regisseur Joost van Hezik (34) en vormgever Janne Sterke (29). Ze zijn allemaal leden van het eerste uur van Circus Treurdier, het collectief van jonge theatermakers, schrijvers, muzikanten en komieken waaruit TreurTeeVee voortkomt en dat in 2008 door Spijkerman werd opgericht.

Na vijf jaar theater maken, kwamen negen leden van Circus Treurdier in de winter van 2013 samen in een huisje in het bos bij Dalfsen, een dorp ten oosten van Zwolle. Steeds vaker hadden de makers ideeën die niet bruikbaar waren op het toneel. Het werd tijd, vonden ze, voor televisie. De naam was er al: TreurTeeVee. Maar hoe zou het eruitzien? Om dat te bepalen werd in het huisje 'een driedaagse Zomergasten-sessie' gehouden. Een voor een lieten ze elkaar zien wat ze mooi en goed vonden.

Ze keken naar het werk van de Zweedse regisseur Roy Andersson, die hypergestileerde films maakt met vaak lange statische shots. Naar scènes uit de grimmig geestige cultfilm Happiness, over mensen die worstelen met perverse neigingen.

Filmpjes van de opzettelijk krakkemikkig getekende internetcartoon Salad Fingers. Afleveringen van Arrested Development, de comedyserie die bekendstaat om haar ongemakkelijk humor en schokkerige handheld-beelden. Fragmenten uit de surrealistische en onheilspellende David Lynch-serie Twin Peaks. En ook naar stukjes Bert en Ernie.

Beeld Tom Bakker

Al discussiërend ontstonden tijdens het weekend een paar ijzeren TreurTeeVee-wetten. Zoals: alle locaties zijn sets. Omdat de buitenwereld nooit het volledig gekunstelde Treurdier-universum mag binnendringen. Nee, in de wereld van TreurTeeVee wordt niets aan het toeval overgelaten.

Na twee gecrowdfunde pilotafleveringen voor tv-proeftuin 3Lab, waar TreurTeeVee in 2015 de hoogste waardering kreeg van het publiek, bestelde de VPRO een vervolgseizoen, in samenwerking met producent Pupkin. De makers waren al overtuigd dat er een publiek voor hun werk was, maar de waardering bij 3Lab was toch een aangename verrassing. Tot nu toe trekt TreurTeeVee zo'n 100 duizend kijkers op de vrijdagavond.

VPRO

'Het is geen Heel Holland Bakt wat we doen', zegt Spijkerman. 'Maar er zijn genoeg Treurdieren, we moeten ze alleen bereiken. Dat kan even duren. Wat goed is, gaat langzaam.'

Eigenlijk had TreurTeeVee bij geen enkele andere omroep gepast. De makers zijn zelf opgegroeid met de links-intellectueel verantwoorde programma's van de VPRO. Van Hezik: 'We zijn kinderen van Villa Achterwerk: Rembo & Rembo, Purno de Purno en Theo & Thea. Wat die programma's gemeen hebben, is verbeelding, lef en absurdisme.'

Spijkerman, lachend: 'Maar ik keek ook veel Telekids hoor. De Mega Blubber Power Race is ook een grote inspiratie geweest.' Dan, serieuzer: 'Die VPRO-programma's hebben een bepaalde vrijheid van denken. Purno de Purno zit vol seksuele toespelingen, heel vies allemaal. Purno liep over een heuvellandschap van billen en tieten bijvoorbeeld, misschien zag je dat niet eens als kind.'

Van Hezik: 'Het was een vrijplaats. Wij keken ernaar en zijn gebrainwasht tot perverse mensen.'

Parren: 'Kindertelevisie van nu is vaak zo fantasieloos. Zie de cartoons op Nickelodeon. Of vlogs op YouTube. Een gast die een broodje hagelslag eet! Daarom is het noodzakelijk dat wij wat tegenover dat realisme zetten, voor jongeren, ouderen - iedereen.'

Spijkerman: 'Van Villa Achterwerk leerde je bovendien meer dan grofheid en verbeelding. Je kreeg een wereldbeeld mee: de wereld is ingewikkeld. Dat leerde ik van Purno de Purno, op een troostrijke, relativerende manier. Er is niet altijd een eenduidige oplossing en dat is niet erg. Bij ons is dat ook zo. We stellen groteske vragen over de wereld, zoals: wat zou er gebeuren als je alle volkse types zou deporteren? - en het antwoord is altijd meerduidig.'

Ook de VPRO-satire voor volwassenen bekeken ze graag. Koot & Bie en Jiskefet natuurlijk, maar ook de satirische mockumentary-serie 30 Minuten van Arjan Ederveen. Logischerwijs worden in de pers nu ook vergelijkingen gemaakt tussen TreurTeeVee en die legendarische programma's.

Parren: 'Hoewel we de vergelijking met Jiskefet eervol vinden, vind ik dat wij in een ander hokje passen. Dat is een sketchprogramma. Wij zien TreurTeeVee als een tragikomische dramaserie, met soms een sketchmatige aanpak.'

Van Hezik: 'Elke aflevering heeft een eigen verhaallijn, met een spanningsboog, waardoor de kijker hopelijk tot het einde blijft kijken. Daar zit ook de boodschap.'

Decor

TreurTeeVee onderscheidt zich bovendien van Nederlandse voorgangers door het ongelooflijke oog voor detail. Van het menu van een snackbar tot een poster van een volkszanger - alles is speciaal ontworpen voor de serie, niets uit de werkelijkheid mocht worden gebruikt. 'We hebben ons hard gemaakt dat alles in de studio zou worden gefilmd', zegt vormgever Janne Sterke. 'Op locatie is veel goedkoper, maar dat was geen optie.'

Waarom niet? Parren: 'De serie zou in elkaar donderen op locatie. Het TreurTeeVee-universum is een abstractie.'

Spijkerman: 'Je moet te allen tijde zien dat het is vormgegeven door de makers. Anders word je uit onze wereld getrokken en dan zit je opeens midden in 2017 met de sores van nu. Wij willen dat het tijdloos is.'

De eigenaardige mengeling van nostalgische en futuristische elementen is typerend voor TreurTeeVee. De serie lijkt zich in de nabije toekomst af te spelen, maar tegelijkertijd zie je oude computers, guldens, retrobehang en jarenzeventigkleding. Er zit niet altijd een gedachte achter, zeggen de makers, soms is het een kwestie van smaak. Sterke: 'De lulligheid van een autotelefoon met draad, wat vroeger heel modern was, vinden we gewoon leuk.'

Op haar laptop laat Sterke een moodboard van een van de sets zien. Links staan foto's uit de korte film Hotel Chevalier van Wes Anderson (de proloog van zijn speelfilm The Darjeeling Limited), die zich afspeelt in een felgele luxueuze hotelkamer in Parijs. Rechts foto's van de hotelkamer waarin Frederik Kaak zijn vrijpartij met grote gevolgen heeft. Alles is afgestemd op de kleuren en het patroon van het behang: het beddengoed, de nachtkastjes, de gordijnen.

Daarna laat Sterke het ontwerp van de minimalistische snackbar zien die in elke aflevering terugkeert. 'Zie je dat de stoelen en de muur exact dezelfde kleur hebben? Een soort mat pastelgeel. Je voelt daardoor, bewust of onbewust, dat het niet echt is. Je ziet dat het te perfect is.'

Sterke: 'We gingen zelfs zo ver dat de scènes die elkaar opvolgen ook qua kleuren goed op elkaar aansluiten. Als er in de ene scène veel roze zit, moet in de volgende scène ook wat roze. Een keuze voor een kleur kan betekenis geven aan een verhaal. Kijk naar de mensen in het publiek van Frederik Kaak, die dragen allemaal beige kleuren. Dat draagt bij aan de vervreemding, of je het nou ziet of niet.'

Smeureka

Het universum van TreurTeeVee is zo hermetisch afgesloten dat alles voortdurend naar elkaar verwijst. In Het Eeuwige Nachtcafé, een droevig dranklokaal, staat het programma van Frederik Kaak aan op het oude tv'tje. Acteurs spelen meerdere rollen, personages keren in meerdere verhaallijnen terug en sets worden voor verschillende scènes gebruikt. Hoewel die keuzen deels uit kostenbesparingen voortkomen, dragen ze eraan bij dat je langzaam helemaal in deze wereld wordt gezogen.

De aandacht voor details werd zo ver doorgetrokken dat de makers er soms zelf van schrokken. Parren: 'In de aflevering Business zit een verhaal over het bedrijf Smeureka, dat voor alle producten varkensvet gebruikt. De vormgevers gingen vervolgens allerlei verpakkingen van Smeureka ontwerpen, zonder dat we het wisten. Dan trok je een kastje open en dan stond daar weer een pak hagelslag van Smeureka. Sigaretten, condooms, pap, pindakaas - alles van Smeureka!'

Alles van Smeureka. Op een bepaalde manier zegt dat veel, zo niet alles, over TreurTeeVee.

TreurTeeVee, 3/2, om 21.50 uur op NPO3 (laatste). Eerdere afleveringen zijn te zien via vpro.nl/treurteevee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden