ESSSAY

De aantrekkingskracht van de muzikant

Waarom vallen meisjes flauw bij het zien van hun zingende idool? Schrijfster en journalist Esma Linnemann onderzocht de aantrekkingskracht van muzikanten en stuitte op een hardnekkige rolverdeling.

Fans van The Beatles. Beeld Hulton-Deutsch Collection/CORBIS

De eerste keer dat ik duizelig werd door een muzikant stond ik vooraan bij het podium van een kleine zaal in het centrum van Dordrecht. Ik was 24, en wilde op dat moment helemaal niet in Dordrecht zijn. Het was een lange, teleurstellende decemberdag geweest, een dag die was begonnen met regen en eindigde met hagel. Ik had deze dag willen afsluiten in mijn studentenkamer, met mijn lichaam om een kleine straalkachel gekruld. Maar een vriendin wilde dat ik meeging naar een optreden, van een Amerikaanse soulband. 'Ze komen helemaal uit New York,' had ze er haast beschuldigend bij gezegd.

Ik liet me ompraten, en in de trein onderweg naar Dordrecht had ik de flyer bestudeerd. Er liep een grote vouw door de gezichten van de muzikanten, ik kon niet inschatten of het jongens waren of mannen, en of ze knap waren of onopvallend. Als die vouw er niet had gezeten, dan was ik misschien beter voorbereid geweest. Want toen het fluwelen gordijn openging, en de muzikanten het podium betraden, raakte ik bijna verblind door de gitarist.

Hij was bijzonder lang voor iemand met een Italiaans voorkomen. Hij droeg een zachtblauw maatpak en zijn haar hing als een natuurlijk gordijn voor zijn mysterieuze ogen. En toen begon hij te spelen - een geluid dat deed denken aan Curtis Mayfield, Steve Cropper en andere rhythm and blues-gitaarhelden - en betoverde daarmee de hele zaal. Vooral de eerste rijen, waar de meisjes en vrouwen stonden opgesteld. Ze droegen stippeltjesjurken en keken met een hongerige blik naar het podium. Sommige stonden alleen in de zaal en wiegden gehypnotiseerd hun heupen. Anderen dansten met vriendinnen in groepsverband.

De muzikant en zijn muziek - het waren te veel indrukken. En toen keek hij terug.

Verliefd

Op die donkere decemberavond, nu tien jaar geleden, werd ik verliefd op een gitarist. En wat een stipje in het publiek meestal niet overkomt: de liefde was wederzijds. We werden die avond geliefden, minnaars die elkaar de maanden en jaren erop zouden uitkleden, eerst in Van der Valkhotels, en later, toen hij succesvol werd - in vijfsterrenhotels, achter verduisterende gordijnen. Ik reisde voor de gitarist af naar New York en ging met hem mee op tournee. Tijdens optredens stond ik niet langer meer vooraan bij het podium, maar ernaast, in de coulissen, op veilige afstand van de smachtende vrouwen en meisjes. Ze waren er altijd. Sommige gezichten kon ik tekenen; het waren de meisjes die achter de band aan reisden en weer opdoken bij optredens in Hamburg of in Rennes. En telkens als mijn gitarist de eerste noten inzette, gebeurde er iets raars: ik werd langzaam weer een van hen, alsof de overeenkomsten tussen mij en de vrouwen bij het podium sterker waren dan de relatie met de muzikant. Als hij begon te spelen, viel ik samen met de groep bewonderaars.

In die coulissen, vechtend tegen dat ongemakkelijke gevoel, heb ik me vaak afgevraagd: wat maakt muzikanten zo aantrekkelijk? Waarom heeft een systeembeheerder of een registeraccountant niet hetzelfde bedwelmende effect op vrouwen? Ook verbaasde ik me over de strakke regels van dit spel der verleiding. In de retro-soulscene waarin ik me een tijdje bevond, mochten de vrouwen en meisjes in het publiek hun emoties wél laten zien - ze dansten en zongen naar hartelust - maar gillen en schreeuwen, dat was not cool. In andere subculturen, en met grotere sterren, zijn de afspraken tussen de muzikanten en de meisjes weer anders. De Braziliaanse zanger Michel Télo vraagt van zijn fans vooral dat ze luidkeels en met zwaaiende armen meezingen. Justin Timberlake zet zijn publiek aan tot massaal gillen. En dan zijn er zangers voor wie fans het grootste, meest mysterieuze offer brengen: ze verliezen hun bewustzijn. Van al dit vrouwengedrag bij een podium fascineert flauwvallen me het meest. Ik ken het verlangen naar een muzikant, maar flauwvallen is een indrukwekkende overtreffende trap van deze hartstocht. Hoe krijgt een muzikant zo'n fysiek effect voor elkaar?

Flauwvallen wordt vaak geassocieerd met de jaren zestig, toen vlinderbrildragende meisjes massaal in katzwijm vielen bij optredens van The Beatles. Maar vrouwen vielen al eerder flauw voor een muzikant. Om precies te zijn op 27 december 1841, tijdens een optreden van Franz Liszt, een Hongaarse componist met halflang haar en een romantische oogopslag. Vrouwelijke bewonderaars vochten tijdens dit optreden om zijn zakdoek en handschoenen. Sommige fans raakten zo buiten zichzelf, dat zij in de concertzaal van de Berlijnse Singakademie tegen de vlakte gingen. Dit gedrag kreeg al snel een naam: Lisztomania. Dat was een ernstige, besmettelijke aandoening; massahysterie die werd opgewekt door een aantrekkelijke muzikant.

De opkomst van de popmuziek markeerde de terugkeer van massaal flauwvallende meisjes; Frank Sinatra maakte zijn fans verliefd, Elvis Presley riep lustgevoelens op. Bij The Beatles werd de hysterie internationaal: duizenden meisjes en vrouwen in zowel Europa als de Verenigde Staten huilden en moesten bewusteloos worden weggedragen.

Fans van The Beatles. Beeld 2005 TopFoto ANP

Knappe jongens

De Beatlemania bracht platenmaatschappijen op een idee: wat als je een band van knappe jongens opricht, met als enige doel zo veel mogelijk meisjes te betoveren? Hoeveel geld kun je niet verdienen aan zo'n fanbase? Zo werd de boyband geboren, The Monkeys, The Osmonds, The Jacksons, New Kids on The Block, Take That. De platenlabels liepen binnen door smachtende jonge vrouwen die allemaal braaf de singletjes van de boybands kochten. Sommige bands gingen zelfs gebukt onder al deze vrouwelijke aandacht, zoals Doe Maar, dat nooit de bedoeling had om zo veel meisjesgevoelens los te maken.

De millenniumwisseling leek het begin van een nieuwe fase in de popgeschiedenis: sexy zangers maakten plaats voor introverte singer-songwriters. En de jongensbands verdwenen uit het zicht. Alsof de seksuele magie van zingende en dansende jongens was uitgewerkt, en iedereen nu behoefte had aan de muizige, doorschijnende zangers als Tom Yorke en Chris Martin. Had de emancipatie het spel van muzikale verleiding getransformeerd? Waren meisjes uitgezwijmeld? Nee hoor, bewees een Canadese zanger in 2009. De toen 15-jarige Justin Bieber wist vanuit het niets miljoenen meisjes aan zich te binden, fans die zichzelf beliebers noemden, en zich te goed deden aan Bieber-petjes en -mokken met het puntgave jongensgezicht erop.

Hoe moet je naar deze fans kijken? Zijn het 'hysterische meisjes', zoals ze vaak in de media worden weggezet, zoals ze werden gezien in het midden van de 19de eeuw?

Flauwvallen

Om een beeld te krijgen reis ik op een zondagmiddag aan het begin van de herfst af naar attractiepark Duinrell, waar de Nederlandse boybands B-Brave en MainStreet optreden tijdens de Tina-dagen. De toegang tot het backstagegebied is aan alle kanten afgesloten door dranghekken, meisjes proberen eronder door te kijken en scanderen de namen van hun idolen. De 13-jarige Melissa heeft op een wit A4'tje 'I love you' geschreven, zij probeert juist boven het hek uit te komen met haar liefdesverklaring. 'Ik zou gewoon zo graag willen dat Dioni van B-Brave mij zag', zegt ze. 'Hij zingt zulke mooie liedjes.' Ook de 14-jarige Liz is verliefd, maar dan op een bandlid van MainStreet. 'Rein is gewoon heel erg knap en hij kan goed zingen. Het zou een droom zijn als hij mijn vriendje werd. Dan zou ik ook kunnen opscheppen bij mijn vriendinnen.' Haar ogen lichten op bij het idee.

Als de show van B-Brave een half uur later begint, sta ik naast het speciaal ingehuurde medisch team aan de zijkant van het podium. Ik kijk naar de meisjes op het veld - volgens de organisatie zo'n tweeduizend. Ze kijken dromerig naar het podium. Dan komen de jongens op. Alle tweeduizend meisjes beginnen oorverdovend hard te gillen. B-Brave-lid Kaj, een soort blonde, jonge Rob Lowe, zingt: 'Ik stuur je rozen en smsjes / O, jij bent meer dan alleen maar precious / En ik hou echt van alles wat je doet / Geloof me baby, ik vind het goed.'

En dan gebeurt het: een meisje valt flauw, en moet door de behendige armen van het medisch personeel worden weggedragen. Even later volgt de tweede. En de derde.

Als ik aan de leden van B-Brave vraag waarom meisjes flauwvallen bij hun optredens, begrijpen ze het zelf ook niet. 'Het is heel gek,' zegt bandlid Cassius Verbond. 'Ik voel me gewoon normaal. Maar dan zien ze mij - ons - en worden ze helemaal gek in hun hoofd. Ik weet niet precies wat er met die meisjes gebeurt.' De jongens denken wel dat het iets met liefde te maken heeft. Bandlid Kaj van der Voort: 'Ik probeer altijd mezelf te zijn, ook op het podium. Ik heb geen act. Dus ik denk dat die meisjes toch een beetje verliefd op míj zijn, of kunnen worden.'

'Deze meiden zijn heel jong', legt een ambulancebroeder op een wat nuchterdere toon uit. 'Ze hebben nog niet zo veel meegemaakt. Door de zenuwen hebben ze niet gedronken en gegeten. Dan kan het gebeuren dat je flauwvalt.'

De medische verklaring van de ambulancebroeder wordt ondersteund door een publicatie in The New England Journal of Medicine. In deze studie onderzochten twee artsen veertig meisjes die flauwvielen bij een concert. De jonge vrouwen hadden allen slecht geslapen, weinig gegeten, ze vertoonden verschijnselen van hyperventilatie en een verhoogde druk op de trommelvliezen, door het aanhoudend gillen. Adoratie als ziektebeeld. Maar wat is het onderliggende virus? Waarom gaan deze meisjes sneller ademhalen, waarom vergeten ze te eten? Wat is de bron van dit universele verlangen naar een muzikant?

Een fan valt flauw voor John Lennon's voeten. Beeld Bettmann/CORBIS

Muziek als seksuele strategie

Een populaire verklaring ligt in een theorie over de oorsprong van muziek zelf. Het was Charles Darwin die voor het eerst schreef over muziek als evolutionaire kracht in zijn boek The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. Darwin stelt dat mannetjesdieren 'muziek' - van de roeplok van kikkers tot het burlen van herten - inzetten als seksuele strategie om vrouwtjes voor zich te winnen. Het zuiverste en krachtigste geluid kan rekenen op de meeste vrouwelijke aandacht. Bij mensen zou muziek een vergelijkbare functie hebben. Volgens evolutionaire wetenschappers voelen vrouwen zich daarom sterk aangetrokken tot muzikanten. En meisjes, nog onervaren in het onderdrukken van hun oerdriften, weten zich al helemaal geen raad met deze hormonale opwinding.

'In het dierenrijk zijn muzikale geluiden duidelijk onderdeel van het selectieproces', zegt Henkjan Honing, hoogleraar muziekcognitie aan de Universiteit van Amsterdam.

Honing onderzoekt muzikaliteit bij mensen, maar ook bij resusapen, zebravinken, 'en hopelijk binnenkort zeeleeuwen,' voegt hij er enthousiast aan toe. Honing: 'Vrouwtjes kiezen vogels op hun zang en denken: dit is het mannetje dat ik wil.'

Wetenschappers hebben het idee van muziek als seksuele strategie bij mensen weer nieuw leven ingeblazen, zo ook evolutionair psycholoog Geoffrey Miller. 'Miller stelt dat Jimi Hendrix zich veelvuldig heeft kunnen voortplanten door zijn muziek. Hij kreeg honderden vrouwen in bed met zijn virtuoze gitaarspel.' Wat volgens Honing blijft schuren aan deze theorie is het gebrek aan empirisch bewijs. 'Een van die bewijzen zou kunnen zijn dat mannen - net als kikkers en vogels - fysiek sterker toegerust zijn om een mooi geluid te produceren. Maar mannen en vrouwen kunnen even goed zingen. Bovendien heeft muziek bij dieren ook mysterieuze effecten. Zo worden zangvogels opgewonden van hun eigen stemgeluid. Er is nog heel veel te onderzoeken om muziek als verleidingsmiddel te begrijpen.'

Tot die tijd verklaart Honing de gillende en flauwvallende meisjes liever vanuit een ander kader. 'Van alle kunstvormen spreekt muziek het meest direct tot de emoties, dat is een neurologisch gegeven. In dat opzicht is het niet verwonderlijk dat concertbezoekers in extase raken.'

Fans bij een optreden van Doe Maar in 1983. Beeld Foto Jan Bogaerts/Hollandse Hoogte

Maatschappelijke positie

Linda Duits is sociaal wetenschapper en doet onderzoek naar fangroepen en meisjescultuur. Zij verklaart de adoratie van jonge vrouwen voor popsterren vanuit hun maatschappelijke positie. 'Er zit nog steeds een taboe op ontluikende seksualiteit bij meisjes. Op idolen kun je je lustgevoelens oefenen: je kunt verliefd zijn op een jongen uit een boyband, maar je hoeft nog niet met hem naar bed, en je valt ook niet uit de groep door je seksualiteit te laten zien.'

De verklaring van Duits sluit aan bij eerder onderzoek. In 'She Loves You: The Beatles and Female Fanaticism' beschrijft onderzoeker Kimberly Cura hoe meisjes ten tijde van The Beatles onder strenge maatschappelijke normen leefden; meisjes konden dankzij The Beatles straffeloos seksuele agressors zijn. De Amerikaanse schrijfster Rachel Simmons beschrijft in The Curse of The Good Girl (2009) hoe van meisjes en jonge vrouwen nog steeds wordt verwacht dat ze braaf zijn. Een tijdelijke escape uit dit keurslijf is het concert, waarbij fans kunnen gillen, schreeuwen en flauwvallen naar hartelust.

Bovendien gaan meisjes en vrouwen vaak samen naar een concert. Simone Driessen doet aan de Erasmus Universiteit Rotterdam promotieonderzoek naar de fans van The Backstreet Boys. Zij stelt dat de boyband uit de jaren negentig een stevig fundament legt onder vrouwenvriendschappen. 'De fans die ik volg zijn inmiddels in de dertig en gaan nog steeds naar optredens,' zegt Driessen. 'Ze gillen wel, uit een opluchting dat ze eindelijk hun idolen weer zien. Maar ze doen het vooral in groepsverband, naar hun vriendinnen. Het verschilt daarin niet van voetbal, waar jongens en mannen schreeuwen. Het is dezelfde sociale uitlaatklep.'

Toch gaat die vergelijking met sport naar mijn gevoel ergens mank. Voetbalfans voelen zich niet aangetrokken tot hun idolen. 'In de psychoanalyse wordt vaak gesproken over begrenzing,' zegt Rosemarie Buikema, professor Kunst, Cultuur en Diversiteit aan de Universiteit Utrecht. 'Jongens leren al vroeg dat ze niet één zijn met hun moeder en stellen daarom eerder hun grenzen: ze beseffen dat ze een individu zijn. Meisjes blijven langer hangen in een zogenoemd 'pre-oedipaal' verlangen. Ze kunnen daarom tot op latere leeftijd grenzeloos adoreren.' En dat grenzeloze verlangen uit zich soms in het verlies van bewustzijn. Door dit ontwikkelingspatroon verhouden vrouwen zich anders tot kunst en kunstenaars dan mannen. 'Jongens en mannen willen graag de zanger zelf zijn, ze identificeren zich met de maker. Meisjes willen de materie zijn, de inspiratie voor de kunst. Dit zijn verlangens en rolverdelingen die nog steeds diep in de samenleving verankerd liggen.'

Buikema's analyse lijkt van toepassing op alle meisjes en vrouwen samen die ik ooit voor een podium heb gezien. Meer dan de behoefte om zelf gitaar te spelen, willen ze de inspiratie zijn, de 'you' in de liefdesliedjes die ze zo luidkeels meezingen. Vrouwen adoreren en muzikanten sublimeren - een rolverdeling die in tijden van emancipatie en seksegelijkheid even hardnekkig lijkt als de romantische liefde zelf. Het vat mijn zoektocht naar de liefde ook samen. Ook ik wilde opkijken en bewonderen. Maar misschien was ik, net als vrouwelijke zebravinken, net als een vrouwtjeskikker - simpelweg overdonderd door het geluid. De prijs voor zo veel adoratie bleek hoe dan ook hoog. Je kunt maar zo lang tegen een man opkijken, op een gegeven moment wil je dat hij naast je gaat staan en je hand vasthoudt. En daar zijn systeembeheerders en registeraccountants misschien beter in dan succesvolle muzikanten.

Eén keer ben ik flauwgevallen, in een supermarkt in Brooklyn. Ik wilde net 4 dollar afrekenen voor drie jonagolds toen alles opeens draaide voor mijn ogen. Voor ik het wist lag ik languit op de betegelde vloer. Een bezorgde medewerker met een papieren kapje op zijn hoofd bracht me weer tot bewustzijn. Hij tikte op mijn wangen en zei: 'You okay, ma'am? You sure scared us.' Ik was ook geschrokken, ook al lagen de oorzaken voor de hand: ik had te weinig gegeten en nauwelijks geslapen. Het was net twee weken uit tussen mij en de gitarist.

Esma Linnemann is freelancejournalist. In september debuteerde ze met de autobiografische roman: Muze: een liefdesgeschiedenis in b-mineur. Uitgeverij Atlas Contact.

Tienermeiden bij een optreden van jongensband B-Brave in Leeuwarden. Beeld Laurens Aaij/hollandse hoogte
Wachten op het optreden van de Backstreet Boys in Den Haag. Beeld Foto Ed Oudenaarden/ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden