Recensie Bitter Wheat

David Mamets Weinstein-satire is óf reactionair, óf volkomen wereldvreemd ★★☆☆☆

Acteur John Malkovich is in #MeToo-toneelstuk hypnotiserend. Voor even. 

Ionna Kimbook en John Malkovich in Bitter Wheat Beeld Manuel Harlan

Is het te vroeg voor #MeToo-satire? Even leek het erop, toen in de Britse pers bij voorbaat met argwaan werd gereageerd op het nieuwe toneelstuk van David Mamet, over de misdragingen van Harvey Weinstein, gespeeld door John Malkovich. Natuurlijk was er ook het nodige enthousiasme: John Malkovich! Als Weinstein! En dat op West End, waar hij dertig jaar niet had gespeeld. 

Ook schrijver en regisseur Mamet is niet de minste: Pulitzerprijswinnaar, auteur van bejubelde (en door hem zelf verfilmde) toneelstukken als Glengarry Glen Ross (1984), Oleanna (1992) en Race (2009), scenarist van onder meer The Postman Always Rings Twice, Wag the Dog en Hannibal, regisseur van een handvol andere films. Maar toch. Moest het eerste grote, belangrijke toneelstuk over Weinstein en #MeToo nu worden geschreven door een stevig door de Hollywoodwol geverfde, 71-jarige man? 

Goed, enerzijds staat Mamet bekend om zijn scherpe en inktzwarte vivisectie van Hollywoodmechanismen, zoals in Speed-the-Plow (1988) en Wag the Dog (1997). Ook schreef hij eerder intelligent en geraffineerd over man-vrouw- en machtsverhoudingen (Oleanna, Race). Aan de andere kant ontpopte Mamet zich de laatste jaren tot een opzettelijk politiek-incorrecte, nogal conservatieve Republikein. Daarbij kondigde hij zijn Weinstein-stuk alvast lekker rellerig aan als ‘satire’. Een invloedrijke mannelijke Hollywoodroutinier die zich vrolijk maakt over #MeToo? Dat heeft toch meteen een nare bijsmaak. 

Ionna Kimbook en John Malkovich in Bitter Wheat. Beeld Manuel Harlan

Maar goed, eerst zien, dan oordelen. Het gevoel dat donderdag overheerst op de Londense persavond in het kleine, barokke Garrick Theatre op West End is ongemak. In een realistische weergave van een kantoor vol leer, eikenhout en glanzend marmer treffen we Malkovich’ personage Barney Fein(!) languit aan in zijn fauteuil, lekker breed ‘ge-manspread’ met één been over de leuning. Wanneer Malkovich, in weerzinwekkend dikmaakpak, voor het eerst zijn mond opendoet, houdt het theater even de adem in: en ja, dan volgt zo’n typisch bijtende, staccato woordenstroom, met die kenmerkend lijzige, licht verontrustende dictie. Als hij grijnst, toont Malkovich een rij kleine reptielentandjes. In de eerste scène al laat Barney Fein een falende scenarioschrijver verbaal alle hoeken van de kamer zien; Malkovich scheldt, schmiert en schoffeert onovertroffen. Mamet tekent het intimiderende karakter van zijn hoofdpersoon in dikke viltstiftstreep. Nee, van veel subtiliteit zal in Bitter Wheat geen sprake zijn. Maar in dit stadium is het nog best aangenaam om Malkovich zich te zien uitleven als teugelloze bullebak. Niet subtiel malicieus, zoals we kennen van onder meer Dangerous Liaisons, maar driest, bruut en onbehouwen, als een dolle stier. Fein is een man zo machtig dat hij niet hóéft te charmeren. Dik, lomp en opdringerig is hij, met boosaardig loensende blik, brede armgebaren en hebberige spinnenvingers. Hoewel het Fein ontbreekt aan psychologische diepgang, werkt Malkovich’ duivelse présence hypnotiserend.

Voor even. Maar dan breken de vreemde plotsprongen, plus Mamets volstrekte ongevoeligheid voor de impact, nasleep en consequenties van #MeToo de avond op. Dat begint al met een reeks flauwe viagragrappen: Fein heeft net een pilletje genomen dus over een half uur moet er leuk gezelschap zijn. Zijn vaste, professionele mevrouw is helaas verhinderd (assistente: ‘Ze gaat vandaag trouwen!’ Fein: ‘Dan komt ze toch daarna?’), dus moet er allerijl vervanging worden gevonden. Die dient zich aan in de persoon van Yung Kim Li, een aanstormende Brits-Koreaanse actrice van wie Fein een ster zal maken. Mits zij hem even masseert. En meer.

John Malkovich als Barney Fein in Bitter Wheat Beeld Manuel Harlan

Verrassend is nog wel Feins rechtstreekse aanpak. Met gevaarlijk vindingrijke, overrompelende retoriek praat hij de tegenstribbelende actrice (bijna) het bed in. Hier is de tekst van Mamet op z’n spannendst: Fein wentelt zich in zelfbeklag als slachtoffer van Hollywood – hoeveel hij ook voor ze doet, al die filmgodinnen gunnen hem geen blik waardig. Wat, hij maakt van haar de Aziatische Audrey Hepburn en zij wil hem niet eens even pijpen? Het is Mamets en Malkovich’ verdienste dat zij dit soort gewetenloze manipulatie griezelig overtuigend maken.

Maar in het derde deel vliegt Bitter Wheat gierend uit de bocht. De actrice dient een aanklacht in tegen Fein, andere slachtoffers volgen; zijn carrière lijkt voorbij. Dan tovert Mamet plots een terrorist tevoorschijn, komt Yung Kim Li in een bizarre plotwending de tycoon nog een cadeautje brengen en dient zich een nieuwe, ambitieuze scriptschrijver aan – waarmee Mamet maar wil zeggen dat alles binnen afzienbare tijd gewoon opnieuw begint.

Ja, dat kún je beweren. Maar behalve dat dat weinig verrassend en nogal cynisch is, illustreert het vooral een pijnlijk gebrek aan gevoel voor de tijdgeest; een besef van de omvang en reikwijdte van de onthulde misdaden, en enige notie van wat er aan transformerende tegenkracht op gang is gekomen. We weten nog niet wat #MeToo uiteindelijk blijvend zal veranderen, maar de impact ervan negeren is twijfelachtig reactionair, of volkomen wereldvreemd. Is het te vroeg voor #MeToo-satire? Dat misschien niet. Maar voor slechte, ondoordachte, oppervlakkige satire wel.

Bitter Wheat

Theater

★★☆☆☆

20/6, Garrick Theater, Londen

Britse pers oordeelt genadeloos

Ook de Britse pers is niet te spreken over Bitter Wheat. De voorstelling oogst vooral 1 of 2 sterren, en één keer een zuinige drie. ‘In plaats van een genuanceerde discussie op gang te brengen, heeft dit stuk de ranzige geur van clickbait’, schreef The Standard (**). The Guardian zag een ‘formidabele Malkovich’ in een ‘onhandige satire’ (**). ‘Een bittere teleurstelling’, vond The Telegraph (**). The Independent gaf drie sterren (‘Malkovich treft knap de seksuele hoogmoed die voortkomt uit ongebreidelde macht’), maar theaterblogs The Stage en WhatsOnStage gaven elk één ster: ‘rommelig en smakeloos’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden