David Lynch

David Lynch, koning van de meer duistere gebieden in de filmwereld, heeft een 'familiefilm' gemaakt, The Straight Story. Over een man van 73 jaar die honderden kilometers aflegt op een grasmaaier....

Nog altijd heeft regisseur David Lynch die prachtige kuif. De grijze haren golven vanuit de scheiding naar rechts. Ook het rode lintje, een eerbetoon aan slachtoffers van aids, prijkt nog op het revers - alsof de jaren tachtig, waarin Lynch uitgroeide tot cultheld, nooit voorbij zijn gegaan. Maar onder die massa haar staat zijn gezicht getergd: een 53-jarige regisseur die zich aangetast voelt in zijn kunstenaarschap.

In de Verenigde Staten is Lynch niet meer de man van Blue Velvet, Wild at Heart en Twin Peaks. Volgens de wetten van Hollywood geldt hij als een risicovolle investering. Zijn voorlaatste film, Lost Highway, bracht geen cent op. Zijn nieuwste televisie-idee over een mysterie in Los Angeles, is door abc afgekeurd.

'Een afwijzing is voor hun reactie een te mooi woord', zegt Lynch, als hij de journalisten die een uur met hem mogen spreken de hand heeft geschud. 'Bij abc vonden ze mijn proefaflevering van Mulholland Drive niets. Ze vonden het tempo te laag, het idee onzinnig en de dialogen slecht.'

Behalve de kuif en het lintje, draagt Lynch twee riemen, zoals John Wayne en andere cowboys die droegen. Een cadeau van Richard Farnsworth, de hoofdrolspeler uit The Straight Story, de nieuwste film van Lynch. 'Ik blijf de riemen dragen, als eerbewijs aan Richard en zijn bijdrage aan mijn film. Ik denk dat ze geluk brengen.'

Pardon? Is Lynch, de man die beklemmend surrealisme (Eraserhead) en de nachtkant van de fantasie (Twin Peaks) tot gemeengoed maakte, bijgelovig?

'Welnee. Ik weet ook wel dat dergelijke zaken allang zijn weerlegd. Ik houd de riemen alleen omdat... ik bedoel: voor het geval dat het toch werkt.'

In het restaurant van het Carlton Hotel in Cannes, waar David Lynch die middag ontvangt, dronk enkele uren eerder Richard Farnsworth een kop koffie. De 80-jarige acteur speelt de hoofdrol in The Straight Story, die met Europees geld van Canal Plus tot stand kwam. Farnsworth, leunend op een wandelstok, verhaalt graag over 'meneer Lynch', die hij tot voor kort alleen kende als de maker van The Elephant Man, een schrijnende, maar gevoelige zwart-wit film over een misvormde man die als kermisattractie door het leven gaat. Voormalig stuntman Farnsworth (pas na dertig jaar in het filmvak speelde hij zijn eerste sprekende rol) noemt Lynch 'een beschaafde kerel, die nooit zal schreeuwen op de set'. De acteur schrok toen hij hoorde wat Lynch na The Elephant Man had gedaan. Eraserhead, Blue Velvet, films waarin begrippen als angst, erotiek en verdringing vechten om voorrang.

Farnsworth: 'Donkere, curieuze zaken, waar ik niks mee heb. Maar mijn agent vertelde dat The Straight Story anders moest worden. Ik vroeg David tijdens onze eerste ontmoeting of dat zo was. Hij zei mij een familiefilm te willen maken. Op de kalmerende toon, waarmee hij later ook op de set sprak: zonder omhaal, recht door zee. Zoals mensen uit Montana zijn: geen gekkigheid, maar gewoon, als stervelingen onder elkaar.'

The Straight Story vertelt het waargebeurde verhaal van Alvin Straight, een 73-jarige man die in 1994 honderden kilometers aflegde op een grasmaaier. Hiermee reed Straight zes weken door Iowa en Wisconsin, op weg naar zijn zieke broer, met wie hij tien jaar niet heeft gesproken vanwege een ruzie. De bijziende Straight verplaatst zich met de maaimachine, omdat hij geen geld heeft voor het openbaar vervoer.

De chronologisch vertelde, stijlvolle film, gedraaid door Freddie Francis, de 82-jarige director of photography, is een meditatief verslag van de tocht. Alvin tuft door het landschap, en praat onderweg met fietsers (over oud worden), een oorlogsveteraan (over de Tweede Wereldoorlog), een zwervend meisje (over familie) en met allerlei alleraardigste dorpelingen, bij wie hij in de tuin mag kamperen. Op een dag verliest de oude baas ook nog zijn hoed (hij wandelt terug en raapt het hoofddeksel weer op). Maar uiteindelijk arriveert hij in Mt. Zion, waar zijn broer (Harry Dean Stanton, weergaloos in piepkleine rol) opkijkt als hij de grasmaaier voor het huis ziet staan.

'Een minimalistisch uitgangspunt', zegt Lynch lachend, om vervolgens zijn schouders op te halen - alsof ook Mr. Euro himself er niks aan kan doen dat dwergen, psychopaten en verdwaalde ledematen in The Straight Story ontbreken. Het was partner Mary Sweeney, editor van zijn films en co-schrijver van The Straight Story, die in 1994 in The New York Times een bericht las over Straights reis. Zij raakte ge fascineerd door de kleine geschiedenis en verwierf de rechten van het verhaal.

'Zonder Mary was de film nooit gemaakt. Zo werkt dat bij films, althans bij mijn films. Er is altijd wel een tweede of derde persoon die net zo belangrijk is als de regisseur. Je moet moet het geluk hebben met de juiste mensen een team te kunnen vormen. In het leven, en op het werk.'

Een familiefilm - Lynch, heerser van duistere werelden op celluloid, moet er zelf ook om lachen. The Straight Story wordt in de Verenigde Staten door Disney gedistribueerd. 'Een idiote ervaring. Toen de filmkeuring mij belde, zei een man kort maar krachtig: Uw film is toegankelijk voor alle leeftijden. Ik zei: Kunt u dat nog een keer, woord voor woord, herhalen?'

Voor de première nodigde Lynch zijn ouders, broer en zus met hun gezinnen uit. Dat is niet gewoon. 'Ze zien mijn werk heus wel, maar normaal gesproken later, als ik niet in de buurt ben. Ik ben ervan overtuigd dat mijn vader alles van me heeft gezien. Ik weet dat Lost Highway hem heeft verward. Hij kent mij als zijn optimistische zoon die, afgezien van van alle zijpaden, in wezen optimistisch werk maakt. In Lost Highway wordt dat optimisme opgeblazen. Dat is niet prettig voor een vader.'

Toen Sweeney hem de eerste versie van het script liet lezen, voelde Lynch 'een verbinding'. Maar, zegt hij onmiddellijk, 'vraag niet naar het hoe en waarom. Ik werk intuïtief, neem beslissingen op de tast. Dit voelde meteen goed. Zo simpel werkt het. Het voelde goed.'

Voor Lynch zijn 'voelen' en 'tasten' doodgewone woorden, middelen om bij benadering weer te geven hoe hij denkt. Exact vertellen hoe hij keuzen maakt, is er niet bij. 'Ik ben een man van abstracties. Ik werk met gevoelens. Daar zijn niet zomaar woorden voor te vinden.'

The Straight Story is een zachtaardige film, niet de eerste dit jaar. Ook Pedro Almodovar, David Mamet en Kitano Takeshi leverden, tegen hun gewoonte in, zoete films af. 'Het lijkt een reactie op de Nouvelle violence', probeert Lynch. Hij herneemt: 'Of dat echt zo is, moeten filmwetenschappers maar uitzoeken. Ik weet alleen dat de wereld is veranderd sinds ik Wild at Heart maakte. Die film was een weerslag van het oprukkende geweld. Inmiddels is geweld een abstract, absurd gegeven. Iedereen heeft zijn eigen muur opgetrokken. Als ik langs de tv-kanalen zap, langs al die moordpartijen, denk ik intussen aan mijn tuin, of aan de cd die ik moet aanschaffen.'

Maar nogmaals - of hij door die onderkoelde omgang met geweld bij het verhaal over Alvin Straight uitkwam, weet hij niet. Hij denkt na, zegt dan doodgemoedereerd: 'Het zit in de lucht. Dat is toch wat "tijdgeest'' wordt genoemd? Het zij zo. Ik pik iets op en ga aan de slag. Dat is geen bijzondere kwaliteit. Je moet je ogen en oren openhouden en andere criteria durven te hanteren dan economische spelregels.'

Hoewel Lynch zijn keuzen niet nauwkeurig onder woorden brengt, kan hij uitstekend abstracties in zijn films vormgeven. Hij is de meester van de suggestie, die bij de bioscoopbezoeker een gevoel opwekt over iets dat niet zichtbaar is. Sterker: Lynch vindt dat films vooral daarover moeten gaan. 'Het leven bestaat voor het grootste deel uit abstracte zaken, uit gevoelens en veronderstellingen. Films zijn in staat die onzegbare, vaak onzichtbare zaken tastbaar te maken.'

Die visie impliceert een 'rustige, op gevoel steunende wijze van regisseren'. Op de set praat Lynch weinig met acteurs. Hij legt van tevoren uit wat hij wil en geeft tijdens de opnamen de voorkeur aan blikken en gebaren, in de hoop dat er tussen hem en de spelers een verstandhouding ontstaat, 'zodat wij het ook vanzelf eens zijn over de intensiteit van de scène'. Zijn ogen verraden plezier. 'Ook mijn beste ideeën doe ik zwijgend op, buiten in de tuin op een stoel. Dromend, zonder doel of richting, totdat er plotseling iets aardigs door mijn hoofd schiet.'

The Straight Story wordt bevolkt door behulpzame, aardige mensen. De film gaat over de noodzaak de naasten lief te hebben - een thema dat zonder ironie of spot wordt uitgedragen. De reden daarvan is simpel: Alvin ontmoette in het echt geen vreemde lieden. Hij kreeg onderweg van iedereen hulp. Wisconsin is een lege staat, met zeeën aan ruimte. Mensen in de Midwest vinden het leuk elkaar te 0ntmoeten, in tegenstelling tot stedelingen die last hebben van territoriumdrift. Toen ik er kwam, ter voorbereiding op de film, dacht ik dat ik in de maling werd genomen. Niemand kan, veronderstelde ik, zo aardig zijn.'

Ondanks het optimisme is Lynch' verwarrende, persoonlijke stempel duidelijk in de film aanwezig. De camera gaat regelmatig op speurtocht, een stijlmiddel dat doet denken aan het openingsshot van Blue Velvet, waarin de camera over een grasveld glijdt totdat ze op een oor stuit. Veel van de sympathieke buitenlui die Straight ontmoet, lijken bij nader inzien ook als gevangenen van hun eigen idylle. Een vrouw barst in huilen uit als zij een hert doodrijdt, iets dat haar - zegt ze - al vele malen is overkomen. En als Alvin in een tuin, onder een heldere sterrenhemel, zijn kampement opslaat, wordt hij omringd door opgezette beesten.

'Dat lijkt een grapje, maar in Wisconsin wonen duizenden mensen met opgezette dieren in hun tuin. Vleermuizen, herten en honden. Ik vond het een sfeervol beeld. Het is niet bedoeld als commentaar. Waarom zou ik? Ik heb me goed gevoeld op het platteland. We draaiden buiten, weken achter elkaar. Ik voelde me als een boer die voor zijn werk sterk afhankelijk is van het weer. Wat me wel opviel was de inteelt. Er was veel inteelt.'

Na het maken van The Straight Story kreeg Lynch het gevoel dat 'de donkere wolk boven mijn hoofd langzaam aan het verdwijnen is'. Maar hij wil wel gezegd hebben dat hij ook trots is op zijn minder succesvolle werk. De filmindustrie kent slechts één maatstaf en dat is de winst. Als je je daaraan houdt, gaat iedereen dezelfde films maken. Ik blijf mezelf trouw. Ook als een film niks oplevert, kan hij zijn waarde hebben en die kan de waarde van het geld wel eens overleven.'

Thuis, in de Hollywood Hills nabij Los Angeles, leidt Lynch een 'tevreden leven'. Hij schildert veel, musiceert, werkt in de tuin, maakt meubels en is 'helemaal gek' van het computerprogramma Photoshop, waarmee hij oude foto's bewerkt. Ook ontwierp hij een spel op cd-rom, Woodcutters from Fiery Ships genaamd, dat niet op de markt is gebracht.

'Ik heb eigenlijk altijd wat te doen. Toen ik hier naar toe reisde, in de tgv, heb ik personen geteld. Tussen Parijs en Cannes zag ik 736 mensen. Ik was stomverbaasd, ik had op veel meer gerekend. Zoiets kan me dan dagen bezighouden.'JW

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden