Boeken

David Eagleman laat zien hoe onze hersenen zich telkens weten om te scholen ★★★☆☆

Niets is zo veranderlijk als ons brein. Het speurt constant naar informatie en past zich razendsnel aan zijn omgeving aan, beschrijft David Eagleman met aanstekelijk enthousiasme. Met iets minder herhaling was zijn boek nog beter geweest.

Bij zijn geboorte is de mens een hulpeloos wezentje. Terwijl andere zoogdieren, zoals een schaap of giraf, met tanden en vacht uit de baarmoeder rollen en een uur na de geboorte al op eigen pootjes rondstappen, krijgt de pasgeboren mensenbaby zijn oogjes niet eens open. Zijn hersenen zijn grotendeels onaf en het duurt jaren voordat hij kan lopen en praten. En nog langer voordat hij kan lezen, sommetjes maken of pianospelen.

Met zo’n halfbakken brein ter wereld komen blijkt uiteindelijk een succesvolle strategie, schrijft David Eagleman in zijn nieuwe boek Stroom Over ons voortdurend veranderende brein. De mens heeft de aanvankelijke ontwikkelingsachterstand weten om te zetten in een voorsprong. In de strijd om het bestaan hebben we ons immers beter geweerd dan welke andere diersoort ook. We hebben zeeën en continenten veroverd en met een reuzensprong zelfs de maan bereikt.

Doordat we zo onvoltooid in de wereld worden geworpen, kunnen de hersenen zich toespitsen op hun omgeving en hun werk perfectioneren. We zijn weliswaar genetisch voorgeprogrammeerd, maar hoe het brein zijn programma uitvouwt, hangt af van de ervaringen die we opdoen, van het belang dat we hechten aan bepaalde kwaliteiten of vaardigheden en van onze inspanningen. Zo kan een Hongaars meisje een schaakgrootmeester worden, een Oekraïense actrice perfect Engels leren spreken en een kind met één hersenhelft even goed leren voetballen of rekenen als zijn leeftijdgenootjes.

Met dat kind, de 3-jarige Matthew uit Albuquerque, New Mexico, begint het boek. Matthew leed aan Rasmussens encefalitis, een chronische ontsteking van een hersenhelft, waardoor hij steeds toevallen kreeg. De enige oplossing was die hersenhelft verwijderen. Aanvankelijk kon Matthew daarna niet meer lopen en praten en was hij incontinent. Inmiddels is hij een twintiger en werkt hij in een restaurant, hij neemt bestellingen op en lacht met zijn klanten. Wie hem ontmoet, heeft geen flauw idee dat hij de helft van zijn hersenen mist.

Op dat aanpassingsvaardige systeem in ons hoofd zit echter een tijdklok. Hoe jonger de hersenen, hoe krachtiger hun aanpassingsvermogen. En hoe ouder, hoe minder flexibel. Wie op latere leeftijd een vreemde taal leert, zal die nooit accentloos spreken. En wie als kind verstoken blijft van sociale contacten, groeit niet uit tot een evenwichtige persoonlijkheid.

Dynamisch systeem

Voor het complexe brein wordt maar al te vaak de metafoor van de computer gebruikt, maar die vergelijking gaat mank. Daarvoor zijn onze hersenen – 86 miljard neuronen die snel informatie heen en weer schieten in de vorm van elektrische pulsen – veel te sensitief en veranderlijk. Eagleman spreekt dan ook niet van hardware of software, maar van liveware: het brein is een dynamisch, informatiezoekend systeem dat voortdurend zijn bedrading aanpast aan de eisen van zijn omgeving. En zo kunnen de miljarden parameters van de hersenen, al improviserend, ook inspelen op onvoorziene gebeurtenissen.

In twaalf hoofdstukken loodst Eagleman ons door de ‘futuristische technologie’ van de 1,5 kilo hersenweefsel. Onze zintuigen krijgen speciale aandacht. Zij vormen de randapparatuur, de datakabels die de informatie uit de buitenwereld naar de hersenen sturen. Het lijkt misschien of bepaalde zintuigen een vaste plek op de hersenschors hebben, zoals de visuele of de auditieve cortex, maar dat hoeft niet, zo bleek in 2000 uit een experiment met een fret. Onderzoekers sloten de input van het oog van het diertje aan op de auditieve cortex. Wat gebeurde er? Langzamerhand pasten de netwerken in de auditieve cortex zich aan en begonnen ze op de visuele cortex te lijken.

Kennelijk kunnen hersenen zich dus omscholen om nieuwe datastromen op te nemen, sensorische substitutie genaamd. Dat opent sciencefiction-achtige perspectieven. We zouden bijvoorbeeld ons gehoor kunnen uitbreiden naar een ultrasoon bereik, zodat we ook geluiden kunnen horen die nu alleen vleermuizen of katten opvangen.

Toegankelijk

Om de werking van de hersenen goed uit te leggen, haalt Eagleman een keur aan metaforen uit de kast: hij vergelijkt ze met een zandvlakte, een oerwoud, een stad, continent of bibliotheek. En in plaats van een saai verhaal te houden over elkaar beconcurrerende zenuwcellen, spreekt hij over territoriumdrift en kolonisatie. Soms slaat hij daarin door. Toen op pagina 249 opeens de vriendenkring voorbijkwam om het principe van neuronale netwerken uit te leggen, overviel mij metafoorvermoeidheid.

David Eagleman, die behalve neurowetenschapper en schrijver ook televisiemaker en -presentator is, schrijft toegankelijk en enthousiasmerend. Je voelt zijn fascinatie voor die ongrijpbare klomp cellen, die in korte tijd ons hyperpersoonlijke zelf wordt. Maar hij is ook erg uitvoerig: sommige gevalsbeschrijvingen hadden best beknopter gemogen. En het boek was nog beter geweest als zijn redacteur wat herhalingen had gesnoeid.

Gaandeweg ontdek je waar Eaglemans gedrevenheid vandaan komt. Als we begrijpen hoe onze hersenen werken, zo redeneert hij optimistisch, hebben we onze lichamelijke evolutie zelf in de hand. Dan kunnen we misschien betere en nieuwe randapparatuur voor ons brein ontwerpen. Hopelijk bezwijkt die 1,5 kilo tegen die tijd niet onder alle veranderingen.

null Beeld De Bezige Bij
Beeld De Bezige Bij

David Eagleman: Stroom – Over ons voortdurend veranderende brein. Uit het Engels vertaald door Rogier van Kappel. De Bezige Bij; 352 pagina’s; € 24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden