Dat moet een Dumas zijn

Het nieuwe culturele seizoen begint dit weekeinde met de Uitmarkt in Amsterdam. Voor de kunstredactie het moment om vooruit te blikken. We selecteerden uit het aanbod tot eind 2014 de exposities, voorstellingen, concerten en evenementen waarnaar we reikhalzend uitzien.

Marlene Dumas, Naomi, 1995 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Naomi, 1995Beeld Peter Cox

Marlene Dumas krijgt in Amsterdam eindelijk weer (na 22 jaar) een grote overzichtsexpositie.

Gerard Reve legde het overtuigend uit, toen hij het over 'stijl' had. Stijl is, meende de schrijver, zoals je iemand op straat van verre herkent; niet door zijn gezicht, maar door zijn houding. Zijn manier van lopen. Of hij met een been trekt. Altijd wat gebogen voorover wandelt. Zijn hoofd scheef houdt.

Zo is het ook bij Marlene Dumas, de Nederlands-Zuid-Afrikaanse beeldend kunstenaar aan wie het Stedelijk Museum in Amsterdam de komende maanden een grote overzichtstentoonstelling wijdt. Het is wonderlijk hoe goed je Dumas' schilderijen en tekeningen al van grote afstand herkent. Al voordat je precies weet wat het voorstelt, wie het verbeeldt.

Waar hem dat nu in zit is niet een-twee-drie uit te leggen. Het moet te maken hebben met de houding die de personen zelf in haar werk innemen. Hoe zíj lopen, met een been trekken, het hoofd scheef houden. Of om het specifiek bij Dumas te houden: hoe de doden liggen opgebaard, baby's hun ledematen strekken, vrouwen hun billen naar achteren steken.

De schilder weet daarbij als geen ander haar modellen zonder enige terughoudendheid af te beelden. Nietsontziend. Zonder gêne. In het volle licht van de aandacht. Naakt en bloot tegelijk. Waarbij in een oogopslag de impact voelbaar is, zonder dat het al zijn betekenissen prijsgeeft.

Maar het meest zichtbaar is Dumas' stijl door haar handschrift. De grote bewegingen waarmee ze de kwast voert, de inkt over het papier laat stromen, in plassen laat opdrogen en daarin vervolgens weer aanpassingen aanbrengt. Door aan een grof gezicht verfijnde pupillen toe te voegen. Met een dun lijntje de kin te accentueren. Met een enkele verfstreek de lippen te laten opbollen, het haar te modelleren.

Voor Dumas kan een abstracte verfstreek aanleiding zijn er een supermodel uit te vormen. Uit een inktvlek een terrorist. Zoals kinderen in een grillige donderwolk fantasiebeesten en gezichten ontwaren. Of een psychiatrische patiënt in een rorschachvlek dingen ziet die zijn geest en karakter weerspiegelen. Voor Dumas moet elk begin van een schilderij of tekening een vergelijkbare rorschachtest zijn: er doemen uit de verf beelden, karakters en verhalen op die benadrukt moeten worden, conform haar eigen karakter en voorkeuren.

Elementair

Dumas gaat daarbij niet bepaald als een fijnschilder te werk. Ze bezit geen wervelende techniek waarmee alles tot in de puntjes wordt uitgebeeld. Het is veelal trial and error. Een vlek hier, een kleur daar, een scheutje inkt erbij, wat water; om daarna met een droge lap de helft weer weg te poetsen.

Die grove werkwijze correspondeert met hoe ze haar figuren verbeeldt: als een verzameling elementaire gezichtskenmerken. Feitelijk niet meer dan een paar ogen, wenkbrauwen en oren, neus en mond, en dat alles losjes gegroepeerd in het ovale, beeldvullende silhouet van een gezicht.

Voilà, het menselijk bestaan teruggebracht tot een beperkt aantal basiselementen. Maar wel precies genoeg om de ene beeltenis van de andere te onderscheiden en aan ieder gezicht een ander karakter te geven. Individuele karakters die een onderliggende psyche blootleggen, en daarmee een heel verhaal. Over vooroordelen en beeldvorming, over seksualiteit en macht, rassenverschillen en schoonheid.

Ook dat herken je meteen van grotere afstand: hé, dat moet een Dumas zijn.

Marlene Dumas: The Image as Burden, Stedelijk Museum Amsterdam, 6/9 t/m 4/1. stedelijk.nl

Marlene Dumas Beeld Peter Cox
Marlene DumasBeeld Peter Cox
Marlene Dumas, The Wall, 2009 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, The Wall, 2009Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, The Painter, 1994 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, The Painter, 1994Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, The Kiss, 2003 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, The Kiss, 2003Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, The Image as Burden, 1993 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, The Image as Burden, 1993Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Schaammeisje, 1990 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Schaammeisje, 1990Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Pasolini, 2012 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Pasolini, 2012Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Nuclear Family, 2013 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Nuclear Family, 2013Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Moshekwa, 2006 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Moshekwa, 2006Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Het Kwaad is Banaal, 1984 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Het Kwaad is Banaal, 1984Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Helena 2001 nr. 2. 2001 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Helena 2001 nr. 2. 2001Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Magdalena (Newman's Zip), 1995 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Magdalena (Newman's Zip), 1995Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Amy - Blue, 2011 Beeld Peter Cox
Marlene Dumas, Amy - Blue, 2011Beeld Peter Cox
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden