Column De jonge Rembrandt

Dat de oude vrouw Rembrandts moeder is, kan ik niet bewijzen, ik kan het alleen maar geloven

Rembrandt woonde de eerste 25 jaar van zijn leven in Leiden. Onno Blom werkt aan een biografie van die jaren en doet daarover hier een jaar lang verslag.

Oude lezende vrouw, Rembrandt van Rijn, 1631, Rijksmuseum Amsterdam. Beeld UIG via Getty Images

Cornelia Willemsdr van Zuytbroeck, een Leidse bakkersdochter die Neeltje werd genoemd, was al niet meer de jongste toen zij in 1606 van Rembrandt beviel. Ze moet een jaar of 38, 39 zijn geweest. Rembrandt was haar negende kind, het zesde kind dat bleef leven en haar jongste zoon.

Heeft Rembrandt zijn moeder geportretteerd? Al vanaf de 17de eeuw wordt dat aangenomen. Op een winkellijst uit 1679 van kunsthandelaar Clement de Jonghe in de Amsterdamse Kalverstraat, een persoonlijke vriend van de schilder die zich op informatie uit de eerste hand kon baseren, staat als titel van een etsplaat vermeld: ‘Rembrandts moeder’.

Rembrandt zocht zijn modellen vaker dicht bij huis. Zijn eerste vrouw Saskia van Uylenburgh tekende hij op 9 juni 1633, ‘den derden dagh als wij getroudt waere’, met een zwierige hoed op en een roos in haar hand. Liefde glinstert in Saskia’s ogen.

Meestal schilderde Rembrandt zijn geliefden niet ‘naer ’t leven’, maar liet ze poseren voor een ‘tronie’, een bijbelse of mythische figuur. Saskia is ook als Flora in verf vereeuwigd. Rembrandts laatste vrouw, Hendrickje Stoffels, beeldde hij niet alleen slapend af, in een paar trefzekere streken van zijn penseel, maar ook badend als Bathseba.

Er is één oude vrouw die verdacht vaak opduikt in Rembrandts vroege werk. Ze heeft een hoofd als een gerimpeld appeltje en een beetje geknepen, spitse neus. Op de ets waarnaar Clement de Jonghe verwees als ‘Rembrandts moeder’, houdt zij haar dooraderde hand op haar hart.

In 1631, een jaar nadat zijn vader was gestorven en een jaar voordat hij Leiden zou verlaten en naar Amsterdam vertrok, schilderde Rembrandt dezelfde oude vrouw, gehuld in een donkere mantel en met gouddraad doorweven sluier. Ze is verzonken in een boek, buigt licht voorover en tast de letters af – ze zijn onleesbaar, maar lijken wel Hebreeuws – met de vingers van haar verweerde, gerimpelde hand.

Er wordt wel gezegd dat hier de profetes Hanna is verbeeld. In het Bijbelboek Lucas staat te lezen dat Hanna maar liefst 84 jaar weduwe was. De hoogbejaarde vrouw vereerde Christus als de Messias, nadat zij hem als baby in de tempel had gezien. Volgens dichter en kunsthistoricus Jan Emmens was deze oude vrouw ‘de personificatie van Geloof’. Met hoofdletter G.

De scherpzinnige Rembrandt-biograaf Gary Schwartz denkt niet dat Rembrandts moeder voor deze Hanna model heeft gestaan. Hij vergeleek de oude vrouw met het portret van Aeltje Pietersdr Uylenburgh, een tante van Saskia, die maar twee jaar jonger was dan Rembrandts moeder toen hij haar portretteerde, en die nog frisse appelwangen heeft.

De schellen vielen Schwartz van de ogen. ‘De oude bes’, schreef hij mij, ‘is minstens tien jaar ouder dan de 63 of 64 jaar die Neeltje oud was in 1631.’

Wordt de ene mens niet veel sneller oud dan de ander? Kan de tijd niet ongenadig aftekenen op een gezicht? Wilde Rembrandt het verval verbeelden en maakte hij zijn model ouder dan zij was?

Een biograaf staat onder ede. Dat de oude vrouw Rembrandts moeder is, kan ik niet bewijzen. Ik kan het alleen maar geloven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.