'Dat ben ik. Dat gaat over mij' Chris Nietvelt en Cas Enklaar over Blanche, gekreukte nachtvlinder uit Tramlijn Begeerte

'Ze is een kakkerlak, die overal naar binnen kruipt en niet te verdelgen is.' Dat zegt Chris Nietvelt, en wie haar zag als Blanche DuBois bij het Zuidelijk Toneel vergeet dat nooit meer....

'Hier, ik heb een cadeautje voor je.' Actrice Chris Nietvelt geeft acteur Cas Enklaar een pakje Miss Blanche-sigaretten. 'Dank je, dank je, leuk. Alleen moet ik er zo van hoesten, van Miss Blanche.' Cas Enklaar draait nog maar eens een shagje.

Een grotere tegenstelling tussen twee acteurs lijkt nauwelijks denkbaar. Toch spelen ze dezelfde rol: Blanche DuBois, de hoofdpersoon uit A Streetcar named Desire, Tennessee Williams' meest gespeelde stuk dat hij in 1947 schreef en dat dit jaar dus zijn vijftigste verjaardag viert. Nietvelt (35), frêle, Vlaams en vrouw, deed dat drie seizoenen achtereen in een nu al legendarische opvoering van het Zuidelijk Toneel (regie Ivo van Hove). Enklaar (53), fors, Hollands en man, staat aan de vooravond van de première van Tramlijn Begeerte bij theatergroep Carrousel (regie Matin van Veldhuizen).

'Hoe gaat het met Blanche, Cas?' vraagt Chris Nietvelt. De acteur zucht en lurkt aan zijn sigaretje. Al twintig jaar is het zijn droomwens om Blanche te spelen. Hij heeft het in het verleden al aan Gerardjan Rijnders gevraagd en ook aan Ivo van Hove, maar die zagen er niets in. Bij Carrousel is het hem tenslotte gelukt. Cas Enklaar wordt nu drie maanden Blanche DuBois, met Martha uit Albees Who's afraid of Virginia Woolf de belangrijkste vrouwenrol uit de moderne toneelliteratuur.

Enklaar: 'Je hoort acteurs wel eens verzuchten dat ze een rol met zich meenemen. Ik heb dat altijd aanstellerij gevonden. Nu merk ik zelf hoe zo'n rol je kan opslokken, ik ben ontzettend moe. Na het eten ga ik een uurtje liggen, en vervolgens kan ik 's nachts niet slapen en maalt die tekst maar in mijn hoofd.'

Nietvelt: 'Ik was echt blij dat ik van die vrouw af was. Ik heb haar met een paar onderbrekingen drie seizoenen lang gespeeld, en in de tussentijd is er veel gebeurd. Ik ben moeder geworden, ik ben veranderd, de noodzaak om die rol te spelen is veranderd. De angsten die ik altijd heb, zeker als je Blanche DuBois speelt, zijn ook minder geworden doordat ik nu moeder ben. Op de repetities ben ik veel rustiger, merk ik. Mijn zorgen en angsten hebben zich naar mijn zoon verplaatst. Hoe moet ik die vrouw weer in mijn systeem krijgen, vroeg ik me telkens af. Daarom is het goed dat Blanche weg is, ze hoort niet meer bij mij.'

Blanche DuBois.

'Het is een Franse naam. Het betekent bos en Blanche betekent wit. Die twee samen betekenen witte bossen. Zoals een kersentuin in de lente! Zo kun je het onthouden.'

Zo zei Chris Nietvelt het in de voorstelling van het Zuidelijk Toneel die niets meer te maken had met de Tramlijn die iedereen kent - de film van Elia Kazan uit 1951 met Vivien Leigh en Marlon Brando. Van de broeierige sfeer in New Orleans, het lamlendige stadsleven, de hitte van smachtende lijven en de metalige klanken van een oude piano was niets meer over. Op het podium stond alleen een badkuip vol water waarin Blanche regelmatig onderdook. Harry de Wit maakte snerpende muziek, stapels borden en kratten bier werden aan stukken gesmeten. Chris Nietvelt speelde temidden van die kaalslag een onvergetelijke Blanche. Zoals ouderen het nog steeds hebben over Ank van der Moer als Martha in Virginia Woolf, zo zal de generatie die tussen 1994 en 1996 Chris Nietvelt zag in De Tramlijn die Verlangen heet haar nooit meer vergeten. Extreem daadkrachtig, maar ook wankelend op haar hakken; als een meisje dat met zachte stem om zoete woordjes smeekt, maar ook kermend van eenzaamheid, smartelijk zoekend naar een plaatsje in het licht.

Hoe Blanche eruit zou moeten zien, beschreef Tennessee Williams uitvoerig in zijn stuk. 'Haar uiterlijk doet in dit milieu misplaatst aan. Ze draagt een smaakvol wit ensemble met een blouse met ruches rond de hals en een gestrikte bef, een halsketting en oorringen met parels, witte handschoenen en een hoed, alsof ze op weg is naar een zomerse tea- of cocktailparty in een van de betere buurten. Met haar breekbare schoonheid moet ze elk hard licht zien te vermijden. Iets in haar onzekere manier van doen en in haar witte kleren doet denken aan een nachtvlinder.'

Cas Enklaar zal geen wit ensemble aantrekken om Blanche te worden, voor hem geen ruches rond de hals of gestrikte bef. Terwijl je dat wel zou verwachten van een acteur die het leuk vindt af en toe een vrouw te spelen. Bij het Werkteater liep hij regelmatig in een jurk, hij speelde er ooit Joan Crawford. Bij Carrousel worden alle rollen gespeeld door vijf mannen. Enklaar als Blanche en Laus Steenbeeke als haar zuster Stella zullen hun rollen als man spelen, althans in een mannenpak.

Enklaar: 'Ja, dat wilde de regisseur zo. Matin is altijd al geïnteresseerd geweest in het gebied tussen man en vrouw. Zij wilde van begin af aan geen travestie, terwijl dat voor mij juist een deel van de lol was. Ik wilde die hakjes wel aan, ik vind hakjes leuk, dat klik, klik, klik. Ik heb altijd in mijn hoofd gehad dat ik Vivien Leigh zou doen, als een weggewaaide Ophelia. Als man kun je zoiets doen, het is in feite wat travestieten altijd doen: een ouderwets soort vrouwelijk gedrag onderstrepen.'

Cas Enklaar heeft altijd het gevoel gehad dat hij in vrouwenrollen meer emoties kan laten zien dan als man. Dat zegt iets over hem en over zijn acteren - hij vindt zelf dat hij niet zo goed is met emoties op toneel. De slotscène waarin Blanche gek wordt en Vivien Leigh op de grond ligt te rollen, vindt hij nog steeds hartverscheurend mooi. Maar ja, laat dat vandaag de dag maar eens zien op toneel, dan kan haast niet meer.

Door de film van Kazan en een voorstelling die hij twintig jaar geleden van Gruppo Tse uit Argentinië in de Noorderkerk zag, heeft Blanche zich voorgoed in Enklaars hoofd genesteld. Met een oudere vriend heeft hij daar wel eens over gesproken, over die Blanche-verslaving. Die vriend had op jonge leeftijd Ank van der Moer als Blanche zien spelen. 'Dat ben ik, dat gaat over mij', had hij toen gedacht.

Enklaar: 'Dat was voor mij de bevestiging dat nichten hier toch iets mee hebben. Er is ook een parallel met travestie, de angst voor ontdekking, hoe lang kan ik mijn kunstje nog vertonen, dat aspect van liegen en bedriegen - doen alsof je iets bent dat je niet bent. Het heeft voor mij ook te maken met toen ik nog een kind was en over straat liep met mijn verkleed-kleren aan. De andere kinderen jouwden me uit en trokken mijn hoed van mijn hoofd.'

Zo'n buitenstaander was ook Blanche DuBois, die opgroeide op het landgoed Belle Rêve in het roemruchte Zuiden. Ze werd verliefd op een jongen die 'in feite te verfijnd was om van deze wereld te zijn' - hij schreef gedichten en was 'gedegenereerd'. Ze trouwde met hem, maar betrapte hem in de armen van een man. Ze heeft hem toen vernederd en de jongen schoot zichzelf dood. Blanche werd onderwijzeres en bleef voorgoed op zoek naar het evenbeeld van haar dode dichter. Ze had een affaire met een jongen uit haar klas, dat werd een schandaal en vanaf dat moment werd haar leven één grote vlucht, van de een naar de ander.

Als Tramlijn Begeerte begint, zoekt ze onderdak bij haar zuster Stella en zwager Stanley in New Orleans, waar ze eindelijk weer een thuis hoopt te vinden. Belle Rêve is failliet, alle familie is dood. De southern belle uit het huis met de pilaren wordt een gekreukte nachtvlinder in een stad waar niemand om haar geeft. Blanche zakt weg in een fantasiewereld en wordt aan het slot naar het gekkenhuis afgevoerd. 'Wie u ook moge zijn. . . op de vriendelijkheid van vreemden heb ik mij altijd kunnen verlaten'. Dat zijn haar laatste woorden.

De oerversie van A Streetcar named Desire werd in 1947 gespeeld door Jessica Tandy als Blanche en Marlon Brando als Stanley. Vivien Leigh speelde Blanche in de Londense versie. Brando en Leigh werden in 1951 verenigd in de filmversie van Kazan. Het stuk is op Broadway in talloze versies te zien geweest. De laatste opvoering dateert uit 1992 met Jessica Lange als Blanche, een rol die zij op dit moment met groot succes in Londen speelt. In Nederland werd Tramlijn Begeerte gespeeld door de Nederlandse Comedie (Ank van der Moer), het Rotterdams Toneel (Lies Franken), Globe (Guusje van Tilborgh), en in studioprojecten van DNA en Toneelgroep Amsterdam.

Voor Enklaar blijft Vivien Leigh de gedroomde Blanche, om de simpele reden dat ze de eerste was en het erg moeilijk is van dat beeld af te komen. Blanche en Leigh doen aan elkaar denken. Blanche gaat in het stuk vaak in bad en frist zich voortdurend op, terwijl haar leven ook veel smoezelige kanten kent. Vivien Leigh had die twee kanten ook. Ze had smetvrees, had altijd twintig paar witte handschoenen bij zich in een tas, en trok om het kwartier een paar schone aan. Maar op feestjes was ze binnen de kortste keren dronken en trok ze de eerste de beste man mee de bosjes in. Enklaar: 'Vivien Leigh is natuurlijk een gemanièreerde actrice, maar onder die maniertjes is het echt. Ze heeft iets schizofreens, daarom is ze ook zo goed.'

Dat Chris Nietvelt niettemin elke herinnering aan welke Blanche dan ook wegspeelde, heeft ook te maken met de bewondering van het publiek voor de krachttoer van de actrice. Ze sprong voortdurend in het bad, schreeuwde de longen uit haar lijf en ging met bijna bovenmenselijke kracht het gevecht met de boosaardige Stanley aan.

Enklaar: 'Jij speelde die rol sympathieker dan Vivien Leigh. Leigh is niet sympathiek, in Gejaagd door de Wind was ze dat ook niet. Jouw Blanche was uiteindelijk geen aanstelster, Leigh is vreselijk gekunsteld.'

Nietvelt: 'Ik heb volgens mij geen last van een sympathieke uitstraling. Belangrijk was dat je geen partij hoefde te kiezen tussen Blanche en Stanley. Het ging om twee werelden die allebei even goed of even slecht waren, maar te verschillend om ooit te versmelten.'

Chris Nietvelt was zestien toen ze het stuk voor het eerst zag, en voor haar toelatingsexamen deed ze een monoloog uit Tramlijn. 'Daarna is het weggezakt. Ik heb er totdat Ivo van Hove me vroeg nooit bij stilgestaan dat Blanche bij me paste. Ik ben niet zo'n actrice die droomt van grote vrouwenrollen als Medea of Lulu. Een rol spelen hangt voor mij sterk samen met de regisseur. Na de vraag van Ivo ben ik Tramlijn gaan lezen en toen besefte ik pas wat een fantastisch parcours die vrouw aflegt. Vanaf dat moment ben ik langzaam in haar kleren gekropen.'

Enklaar: 'Ik vond Chris hartstikke goed als Blanche en die kaalslag erg gedurfd, maar ik werd er niet door ontroerd. Ik was wel verrast dat zo'n volle schouwburg er geen enkel probleem mee had dat het Tennessee Williams-realisme in één klap werd opgeheven.'

Nietvelt: 'Het publiek zag Blanche vooral als een sterke vrouw en dat was ze in onze voorstelling ook. Ze heeft tenslotte heel haar familie moeten begraven, haar grote liefde moeten missen, en toch probeert ze het telkens opnieuw. Alles wat Blanche doet en zegt is een noodkreet: wil nu eindelijk iemand begrijpen waarnaar ik op zoek ben? Ik kom daar en daar vandaan en ik heb dat en dat meegemaakt, ik heb altijd tussen de doden geleefd, maar alstublieft: trouw met me! Of dat nog met grote liefde te maken heeft, weet ik niet, maar ze wil zekerheid, rust, geborgenheid en daar hoorde nu eenmaal een man bij. Voor mij is Blanche een kakkerlak, die overal naar binnen kruipt en niet te verdelgen is.'

Enklaar: 'Ik zie haar meer als een vogel, die klapwiekt en niet van de grond komt. Gore Vidal schreef in zijn autobiografie dat Blanche als ze uit het gekkenhuis komt een boutique zal openen. Dat zegt ze ook ergens in het stuk, dat ze samen met Stella een winkel wil beginnen.'

Behalve over overleven gaat Tramlijn Begeerte ook over seksualiteit. Blanche zoekt aan de ene kant de onschuldige, hemelse liefde en vindt die vooral bij jonge jongens: haar dichter was jong, de schooljongen was jong en in Stella's huis dringt ze zich op aan een piepjonge krantenjongen. Maar ze laat zich ook in louche bars voor seks betalen.

Enklaar: 'Voor nichten is die controverse bekend terrein. Wij idealiseren alles wat jong en rein is, waarschijnlijk omdat seks dan minder smerig lijkt. Het heeft ook te maken met nostalgie naar je jeugd. Ook dat nymfomane is herkenbaar, al wordt dat mannen nooit zo aangerekend.'

Nietvelt: 'Als een vrouw op zoek is naar een jongere man, heeft dat volgens mij niets te maken met zuiverheid, maar alles met het zoeken naar de verloren jeugd. En ook met moeder-zoongevoelens, dat soort dingen.'

Enklaar: 'Dat is bijna hetzelfde. Ik heb ook vaderlijke gevoelens bij jonge jongens, je wilt ze als het ware de liefde geven die je zelf toen je jong was graag had willen hebben. Daar zit dus ook een inhaalmanoeuvre in. De scène waarin Blanche de krantenjongen verleidt, is mijn favoriet. Voor haar is dat het liefdesideaal, omdat het vluchtig is en geen consequenties heeft. Het is een droom van liefde - zo zou het kunnen zijn.'

Nietvelt: 'Maar die krantenjongen is ook een tastbare herinnering aan haar jonggestorven dichter, een liefde die bruut werd doorgeknipt, en ook nog eens door haar schuld. Van de krantenjongen wil ze een kusje, heel zacht op haar mond, één keertje maar proeven van de hemelse liefde en dan moet hij snel weg.'

Tennessee Williams had een zusje, Rose, dat in het gekkenhuis zat, en hij moet veel aan haar gedacht hebben toen hij Tramlijn schreef. Maar volgens Enklaar is het stuk ook een beetje Madame Bovary, c'est moi! 'Blanche zit natuurlijk ook in hem zelf. Hij stond er op dat de mannelijke hoofdrollen in zijn stukken door aantrekkelijke acteurs werden gespeeld. Ook Brick in Cat on a hot tin roof moest een mooie man zijn, dat was belangrijk voor hem. Stanley is in wezen een louche gastarbeider, je zou hem ook als een monster kunnen voorstellen - the beauty and the beast. Maar Tennessee was blij met Marlon Brando, die onvoorstelbaar mooi was. Als je het stuk leest, denk je toch eerder aan zo'n karaktervolle kop als die van Joost Prinsen.'

Bij Carrousel wordt Stanley gespeeld door Marcel Faber. De vraag is wat er overblijft van de in het stuk zo belangrijke man-vrouw tegenstelling als twee mannen die rollen spelen.

Enklaar: 'Mijn allereerste idee was om Tramlijn te spelen met vijf nichten, maar dat lukte niet. Marcel Faber, een gewone jongen die op vrouwen valt, had tijdens de repetities af en toe wel een gevoel van: wat moet ik nou met die Cas. Dat snap ik wel, die jongen valt op heel iets anders. We hebben het toen geprobeerd met alles erop en eraan, ik in een Chanel-mantelpakje, met hakjes en zo. Meteen werd ik een matrone van middelbare leeftijd. Moet Marcel daar nou op vallen, dacht ik, dan kan ik nog beter als mezelf in mijn onderbroek gaan staan. De volgende dag heb ik dat dus gedaan, gewoon in mijn onderbroek - Hallo Stanley, hier ben ik. Dat ging veel beter, omdat hij op mij moest reageren en niet op een verklede oude man in een mantelpak.'

Hakjes of geen hakjes, het gaat om de magie. Blanche DuBois zegt het zelf, in wat misschien wel de kern van haar zoektocht is: 'Ik zal je zeggen waar ik van hou. Magie! Ja, ja, magie! Dat probeer ik de mensen te geven. Ik verdraai de dingen voor ze. Ik zeg niet de waarheid, ik zeg wat waar zou moeten zijn. En als dat zondig is, dan verdien ik maar de hel. . . ! Laat dat licht uit'

Tramlijn Begeerte van Carrousel, van 11 t/m 15 maart in Toneelschuur Haarlem; tournee t/m 17 mei.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden