Reportage

Darth Vader: meester van het kwaad

De nieuwe Star Wars-film komt volgende week uit. We tellen af met een reeks artikelen. Vandaag: Darth Vader, de Uitverkorene.

Darth Vader met Stormtroopers in 1980 in Oxford Street in Londen. Beeld Getty Images

Mijn ademhaling reutelde. 's Nachts dreigde ik soms te stikken. Mijn ouders zetten me dan in een badkamer die was gevuld met stoom. Als kind was ik natuurlijk onder de indruk van het iconische masker, de diepe stem van James Earl Jones, de krachtige fysiek van de man in het pak, bodybuilder David Prowse, maar het was vooral de ademhaling van Darth Vader die zorgde voor een gevoel van verwantschap tussen mij en hem. Als het niet zo ingewikkeld en kostbaar zou zijn geweest je te verkleden als Darth Vader, zou ik geen dag in normale kleren naar school zijn gegaan.

Het dichtst bij een dag als Darth Vader kwam ik bij mijn afstuderen, toen vrienden hadden aangeboden het pak voor me te huren, op voorwaarde dat ik het bij de diploma-uitreiking zou aantrekken. (Ik zocht het na: niets in de universiteitsstatuten wees erop dat dit niet was toegestaan.) Ik had geen enkele moeite met deze voorwaarde, eigenlijk zag ik er wel naar uit mijn scriptiebegeleider in pak tegemoet te treden. Ik zou tegen hem herhalen wat Darth Vader zegt tegen Obi-Wan wanneer hij hem na dertig jaar weer ontmoet: 'The circle is now complete. When I left you, I was but the learner, now I am the master.'

Te ver

Maar een dagje huren bleek onmogelijk en het pak voor 1200 euro aanschaffen ging mijn vrienden te ver. Sindsdien heb ik weleens een balletje opgegooid bij mijn geliefde ('Gewoon, in een vitrine, in de hoek, je hoeft er toch niet naar te kijken?'), maar dit balletje werd elke keer weinig voorzichtig uit de lucht gemept.

Darth Vader (De naam een verbastering van Dark Father), met zijn iconische pak en helm, heeft er altijd bij benadering hetzelfde uitgezien. In de woorden van George Lucas: 'Hij is altijd een vent geweest met een cape, een draagbare ijzeren long, een masker, een samuraihelm en een borststuk met elektronica.'

Maar dat wil niet zeggen dat het karakter altijd hetzelfde is gebleven. In de eerste film, A New Hope (1977), speelt Vader niet eens zo'n grote rol: hij is de robotachtige verpersoonlijking van het kwaad, maar hij staat onder bevel van generaal Tarkin en laat zich tijdens bad guy-vergaderingen behoorlijk uitfoeteren. George Lucas vatte die eerste Darth Vader in Rolling Stone treffend samen: 'Uiteindelijk is hij gewoon een zielige vent die een erg treurig leven heeft gehad.'

Artikel gaat verder onder video.

In The Empire Strikes Back(1980) zien we voor het eerst de Vader die we zo graag zien: de man die ondergeschikten die hun werk niet goed uitvoeren laat stikken, voor wie iedereen bang is, die alsmaar verder verstrikt raakt in zijn obsessie: de zoektocht naar Luke Skywalker, die ... zijn zoon blijkt te zijn! Zodra Darth Vader die beruchte zin uitspreekt: 'No, I am your father,' (En dus niet, beste mensen: 'Luke, I am your father.') voelt de kijker het tragische gewicht dat op Vaders schouders rust. Dát is wat Darth Vader larger than life heeft gemaakt, de beslissing hem meer te laten zijn dan de prince of evil die hij was in A New Hope, een beslissing die overigens pas na die eerste film is genomen. Hoewel Vaders masker niets laat zien aan emotie, zien wij vanaf de ontboezeming een ander, iemand die is getroffen door het noodlot. We voelen dat achter zijn masker het beschadigde gezicht van een gevallen held schuilgaat, weten dat achter zijn mechanische vervormer de stem van een vader klinkt.

Star Wars is een dubbele (binnenkort driedubbele) filmtrilogie die niet zozeer gaat over de strijd tussen goede en slechte mensen en krachten, maar, hoe wee het ook klinkt, om de strijd tussen goed en kwaad in onszelf. Dit is het bijna boeddhistische leidmotief: het kwade dat permanent in strijd is met het goede in ieder mens dient als pars pro toto voor het universum. Luke probeert de Emperor te verslaan om het goede te laten overwinnen - zeker - maar zijn werkelijke strijd is innerlijk: hij is bang te zwichten voor de kwade krachten in hem, de angst, de woede. Hij vreest te worden zoals zijn vader.

Tweede trilogie

Het leven van Anakin Skywalker voordat hij verandert in Darth Vader, wordt verhaald in de tussen 1999 en 2005 gemaakte tweede trilogie. De jonge Anakin, gespeeld door Jake Lloyd en Hayden Christensen, lijkt de Uitverkorene te zijn, waar in de Jedi-legendes melding van is gemaakt; ooit zou een kind geboren worden dat het universum in balans brengt. De meningen en interpretaties van de Jedi lopen uiteen, maar Anakin weet het zeker: hij is de Uitverkorene. Hij wordt ambitieus, hoogmoedig, komt in aanraking met de grenzen van zijn kracht, wordt verleid door de kwade genius die later de Emperor zal worden. Hij keert zich tegen alles waarin hij ooit geloofde, geconsumeerd door woede zint hij op wraak op de Jedi. Maar in de confrontatie die hem uiteindelijk de lichtzwaarden doet kruisen met Obi-Wan, raakt hij verminkt en misvormd. Zo verwordt Anakin tot Darth Vader, een tiranniek monster, 'more machine than man, twisted and evil'.

Maar er schuilt nog goed in hem, Luke voelt het. De derde film van de oorspronkelijke cyclus, Return of the Jedi (1983), biedt Vaders kans op loutering. Na een climax waarin hij wordt verslagen door Luke, komt hij tot inkeer, hij verzet zich tegen het noodlot, grijpt de Emperor vast en werpt hem een eindeloze tunnel in. Het kalme, diepe ademen is veranderd in hees geschraap. Vader vraagt Luke om zijn masker af te zetten, de zoon gehoorzaamt in het volle besef dat zijn vader het zonder zijn zuurtstofregulerende masker niet lang uithoudt. Vader wil zijn zoon met eigen ogen zien. Wanneer het masker wordt afgezet, zien we geen Darth Vader meer, maar Anakin Skywalker. En hij zal sterven. Luke sputtert tegen: 'I can save you.' Anakin hijgt terug: 'You already have.' Star Wars is een Griekse tragedie met lasers en ruimteschepen; een profetie leidt tot ontbinding van de oude wereld, de held probeert zich te verzetten tegen zijn lot, waarna hij een nieuwe dynamiek in gang zet, die uiteindelijk zal leiden tot het bewaarheiden van de profetie. Want uiteindelijk is het niet Luke, maar Anakin Skywalker die de balans brengt. Hij was, inderdaad, ooit, de Uitverkorene.

Binnenkort komen veel karakters uit de originele Star Wars-trilogie opnieuw tot leven. Han Solo, Princess Leia, Luke Skywalker, Chewbacca, alle verhaalwetten worden zo gebogen dat de kijker zo veel mogelijk oude vrienden ziet. Maar een wederopstanding van iemand die overleden is, is zelfs in de wereld van Star Wars ongekend. Darth Vader is dood, zijn lichaam is bij de meest theatrale crematie uit de filmgeschiedenis in vlammen opgegaan. Maar toen zag ik de trailers van The Force Awakens. Het door vuur mismaakte masker van Darth Vader, verweerd, stoffig, pontificaal in beeld. Als om te bewijzen dat niet alles wat is gestorven, dood is. Misschien wordt het dan toch tijd voor de aanschaf van dat pak. Ik moet toch iets aantrekken, op de première.

Schnabbels van Darth Vader

Comedy: Izzards cantinasketch
In 2002 speculeerde Eddie Izzard over Darth Vader die zich ontspant op de Death Star. De sketch werd een hit op YouTube.‘Ik wil de penne all’arrabbiata.’ ‘Heb je een dienblad nodig?’ ‘Ik ben lord Vader, ik kan je doden met een enkele gedachte.’‘Toch heb je een dienblad nodig.’

Reclame:snoepjes en Heidi Klum
Vier jaar lang werd de Britse televisiekijker getrakteerd op commercials waarin het kwaad uit Star Wars keelsnoepjes aanprijst. Jaren later liet Darth Vader zich strikken voor een spotje voor een Amerikaans supermarktketen. Naast Heidi Klum, die hem onder zijn helm sneller doet ademen.

Indyfilm: werken op Death Star
Clerks, cultfilm van Kevin Smith (1994) bevat een inmiddels klassieke discussie over de al of niet onschuldige ingehuurde werknemers op de Death Star. Die door Darth Vader gerunde oorlogsster was nog in aanbouw toen Luke en zijn vrienden ’m opbliezen in Return of the Jedi. Dat was moreel onjuist, betoogt iemand.

Darth Vader - het ultieme

Door: Bor Beekman

Darth Vader is dan wel dood. Maar 's werelds populairste kwaad hangt als een schaduw over de nieuwe Star Wars-film The Force Awakens.


Misschien viel alles op z'n plek toen de Amerikaanse vicepresident Dick Cheney zich in 2006 trots tooide met de bijnaam 'de Darth Vader van de regering-Bush'. De politicus, in gesprek met CNN, vatte de vergelijking met het kwaad uit Star Wars op als compliment: hij waakte over de veiligheid van de Amerikanen, zoals de man in zwarte cape de continuïteit van het keizerrijk verzekerde. Zo slecht was bij eigenlijk niet, die Darth. Franse psychologen sprongen een jaar later bij: ze hadden de tweede Star Wars-trilogie bestudeerd, waarin de man in Darth Vader, de jedi Anakin Skywalker, geleidelijk overstapt naar het kwaad. Conclusie van het onderzoek: Darth lijdt aan een borderline-persoonlijkheidsstoornis; hij kan er ook niks aan doen. 'Ik geloof dat een beetje psychotherapie had kunnen voorkomen dat hij was overgestapt naar de dark side', constateerde Eric Bui, een psychiater van een universitair ziekenhuis in Toulouse. Vader op jonge leeftijd weggerukt van zijn moeder kampt met hevige verlatingsangst, wat zich uit in agressie en paranoïde gevoelens. En die dark force koppelden de psychologen aan drugsgebruik: ook dat voelt eerst prettig, terwijl je weet dat het niet goed voor je is.

Het nieuwe kwaad, Kylo Ren in The Force Awakens. Uiterlijk lijkt hij duidelijk op Darth Vader. Beeld Lucasfilm

Bijna veertig jaar na zijn eerste filmoptreden, als dan nog ongedefinieerd en zwaar ademend kwaad in Stars Wars: A New Hope (1977), is Darth nog zeer geliefd: het Britse filmblad Empire plaatste Vader in 2010 op plaats negen in de lijst van greatest filmpersonages, kwade én goede. In de trailer van The Force Awakens, het nieuwe deel dat volgende week uitgaat in de bioscoop, duikt het verkoolde en gesmolten masker van Darth op, als relikwie. Fans speculeren al maanden over inhoud van het nieuwe deel. Veel wijst erop dat regisseur J.J. Abrams gewoon verdergaat met de gepolariseerde strijd tussen keizerrijk en opstandelingen. De in de trailer voorbijkomende kwade soldaten van The First Order lijken althans verdacht veel op die uit dat eerdere keizerrijk. Ook de nieuwe posterboy van het kwaad, de gemaskerde Kylo Ren (een rol van Girls-ster Adam Driver, die het aanbod van de studio maandenlang overwoog, en niet direct toezegde), refereert zichtbaar aan Vader: zwarte kleding, naargeestig masker, rood lichtzwaard. Driver merkte in een televisie-interview op dat hij zijn personage niet per se als kwaad beschouwt, maar zoiets zegt niets: dat zeggen acteurs nu eenmaal graag, óók over de grootste schoftenrollen.

Fans categoriseren het nieuwe kwaad Kylo Ren ondertussen als fanboy. Iemand die, net als zij, gewoon ook een zwak bezit voor die mythische figuur Darth Vader. Een copycat, als het ware. In zijn schaarse toespelingen over de verwikkelingen in het nieuwe deel, voedde de regisseur die theorie: 'Wat als de nazi's allemaal naar Argentinië waren vertrokken en weer samen zouden werken? Wat zou daaruit kunnen voortkomen? Zou Darth Vader een martelaar kunnen zijn?' Daar moeten de Darthvolgers het mee doen. Tot volgende week althans.

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden