Interview

'Dapper zijn, dat is iets fundamenteel mannelijks'

Regisseur Ruben Östlund maakte het Zweedse drama Turist, waarin een lawine een groep toeristen dreigt te bedelven. Hoe heroïsch is hoofdpersoon Thomas? Nu te zien op het International Film Festival Rotterdam.

Vakantiegangers zien een lawine op zich afkomen in 'Turist', een film van Ruben Östlund. Beeld Lumiere
Vakantiegangers zien een lawine op zich afkomen in 'Turist', een film van Ruben Östlund.Beeld Lumiere

Ruben Östlund spreekt het woord op z'n Zweeds uit, dilèmma. 'Ik houd van situaties die vragen opwerpen. Wie zijn we? Wat betekent het om mens te zijn?' In Turist, zijn nieuwe speelfilm, dendert zo'n dilemma in de vorm van een lawine in volle vaart de berg af, om nét voor een terras vol zich verpozende skiërs te verstuiven. Het zelfbeeld van de Zweedse vader Thomas, die al in paniek wegholde en vrouw en kind in de steek liet, ligt aan diggelen.

'Dapper zijn, dat is iets fundamenteel mannelijks', zegt Östlund (40) tijdens een gesprek in Cannes, waar Turist in wereldpremière ging. 'Als je uitgaat van de verwachting althans: de man dient zijn gezin te beschermen. Of wij mannen diep van binnen ook zo heroïsch over onszelf denken, betwijfel ik.' Films, legt hij uit, spelen een rol bij het vormen van verwachtingen. 'Het meest gereproduceerde stereotype uit de filmgeschiedenis is dat van de heroïsche man en dat van de vrouw als seksobject.'

Hij verdiepte zich, zoals bij al zijn films, in de statistiek. 'Diverse veerbootrampen zijn vrij goed gedocumenteerd. De mythe van de Titanic, dat mannen de vrouwen en kinderen voor lieten in de reddingsboten, is niet in overeeenstemming met de werkelijkheid. In extreme situaties, als we moeten kiezen tussen overleven of niet, is de mens zelfzuchtig. Daarom voelen overlevers zich vaak schuldig: ze hebben anderen opzij geduwd, of zelfs vertrapt, om het eigen lijf te redden. Interessant is dat we desondanks doen alsof heroïek de norm is.'

Hebben mannen het in dit opzicht tegenwoordig moeilijker dan vrouwen? 'Dat denk ik zeker. Maar als je echte gelijkheid nastreeft, dient de rol van patriarch te worden gedeeld. Zelf ben ik gescheiden: de ene week heb ik de kinderen, de andere niet. Dat is in zekere zin makkelijker, want dan hoef je de verantwoordelijkheid voor het gezin niet te delen. Je bent verantwoordelijk, of niet. Gelijkheid is een worsteling.'

Eerst ontkent hoofdpersoon Thomas tegenover zijn verbouwereerde echtgenote dat hij uit angst wegdook. Pas later dringen de schaamtegevoelens door het masker dat Östlund genadeloos afpelt. 'Die reflex om koste wat kost gezichtsverlies tegen de gaan, is iets menselijks. De kapitein van de Costa Concordia die zei dat hij in de reddingsboot was gevallen - een absurde leugen. Maar als je eenmaal begint met liegen, kun je niet meer terug.'

Voor Östlund naam maakte met zijn speelfilms, werkte de Zweed gedurende enkele winterseizoenen in de bergen als maker van skifilms. 'De absurditeit van een skiresort leent zich uitstekend voor drama: zichtbaar woest en dreigend, maar ook keurig aangeharkt. Dat prepareren van de pistes en controleren van gevaar door middel van met explosieven opgewekte lawines. Die worsteling tussen mens en natuur in de omgeving, tussen geciviliseerd en ongeciviliseerd, dat is precies wat Thomas in Turist van binnen ervaart op dat ene moment. Zijn instinct neemt het over en confronteert hem met het ongepolijste deel van zijn innerlijk. Het deel dat pas de kop opsteekt bij direct gevaar.'

De lawineopname was cruciaal; die moest reëel ogen, zodat het handelen van het hoofdpersonage voorstelbaar wordt. 'Zo niet, dan was de hele film weg. Ik zei tegen mijn crew: 'Vandaag filmen we de spectaculairste lawine in de filmhistorie'. Dat helpt, als je zoiets tegen een groep zegt.'

Net als dat van de Oostenrijkse filmmaker Michael Haneke, is het werk van Östlund sterk didactisch, op momenten afstandelijk, bijna kil. 'Ja dat hoor ik vaker. Na een testvertoning van Turist zei iemand uit het publiek dat ik een non-humanist was. Volgens mij is dat onjuist. Als je naar de vader in mijn film kijkt en géén empathie voelt voor wat hij ervaart, is dat een gebrek van de kijker. Gedragen mensen in mijn films zich minder aardig dan de personages in de meeste films? Ongetwijfeld. Maar dat doen échte mensen ook. Als filmer probeer ik begrip te kweken voor gedrag, niet voor personages.'

Hij had ook een andere arena kunnen kiezen voor dit dilemma. Toen een met Östlund bevriend Zweeds stel op vakantie in Zuid-Amerika plots verzeild raakte in een vuurgevecht, rende de man halsoverkop weg, zonder zich te bekommeren om zijn vrouw. 'Het komt best vaak voor, heb ik gemerkt. Iedereen vertelt me - vanwege Turist - soortgelijke ervaringen. Zo verschool een kennis van me zich achter zijn vriendin toen een groep mannen met bivakmutsen op en machinegeweren in de hand zijn appartement binnenviel. Dat waren vrienden, die hadden zijn vrijgezellenfeest georganiseerd. Het kostte enige tijd, maar uiteindelijk kwam het toch van trouwen. Het kan goed komen met zo'n man.'

Turist van Ruben Östlund wordt vertoond op het IFFR. Vanaf 19/2 te zien in de bioscoop.

Ruben Östlund. Beeld EPA
Ruben Östlund.Beeld EPA

Dilemma's

Ruben Östlund, de Zweedse cineast van het op het IFFR vertoonde gezinsdrama en lawinefilm Turist, zadelt zijn personages én kijkers graag op met dilemma's. In zijn eerdere, eveneens opmerkelijk uitgekiende speelfilm Involuntary (2008) registreerde hij de minder aangename gevolgen van groepsgedrag. In Play (2008) toonde hij blanke kinderen die listig werden beroofd door leeftijdgenootjes van Afrikaanse origine. Wanneer zeg je 'ho'? Welk gedrag wordt van je verwacht? Wat is de rol van de omstander? Östlund verstaat de kunst zulke onderzoeksvragen filmisch in te bedden. Hij besluipt de kijker, die gaandeweg betrokken raakt bij wat er zich op doek afspeelt wat zou ík doen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden