Reportage

Dans à la française

De grootste dansvoorstelling van het Holland Festival komt voort uit de bijzondere samenwerking van een Nederlands en een Frans balletgezelschap. De Volkskrant trok naar Marseille om de repetities te bekijken.

Repetitie voor Extremalism in Frankrijk, op de voorgrond de lichtsculptuur van Henk Stallinga. Beeld Alwin Poiana

Franser kan bijna niet. Bijna honderd heertjes spelen op een middag eind mei petanque in Parc Henri Fabre. Achter hen ligt de stralend witte 'kathedraal' van het Ballet National de Marseille (BNM). Dit is de indrukwekkende thuisbasis van het op een na grootste dansgezelschap van Frankrijk (na het ballet van de Parijse Opéra) en de daaraan verbonden École Nationale Supérieure de Danse. De Frans-Algerijnse architect Roland Simounet ontwierp het strakke gebouw met talloze trapjes, moderne kantelen en slimme daglichttrucjes in 1992, in opdracht van de toenmalige artistiek leider Roland Petit - een dansgrootheid in Frankrijk.

Op het dakterras kunnen balletleerlingen en BNM-dansers even uitwaaien en bijkomen van hun 24-uursdiscipline. Beneden zijn alle negen dansstudio's zo ontworpen dat daglicht binnenvalt en kunstlicht is weggewerkt. Eigenlijk is alleen de robuuste neushoorn op het glooiende toegangspad een vreemde eend in de bijt. Rhino herinnert aan de in september aangetreden nieuwe directie. Het dikbuikige dier is de mascotte van Emio Greco en Pieter C. Scholten, het Italiaans-Nederlandse choreografenduo dat sinds dit seizoen een zeldzame dubbelfunctie uitoefent. De mannen leiden het Ballet National de Marseille én ICKamsterdam, het stadsdansgezelschap in het centrum van Amsterdam. Ze pendelen tussen de twee steden.

Chauvinistische angst

De onverwachte benoeming van Greco en Scholten door de Franse minister van Cultuur, Aurélie Filippetti, veroorzaakte nogal wat beroering in Amsterdam. De dubbelbaan zou te zwaar, zo niet onmogelijk zijn. Eén gezelschap zou eronder lijden. Ach ja, zucht Scholten later tijdens het interview. 'Ik wijt de chauvinistische angst om te kort te komen aan kleinburgerlijkheid en kinnesinne. Sommigen denken dat we vanwege zon en strand in Marseille zijn begonnen. Terwijl het ons echt gaat om de interessante artistieke mogelijkheden. Bovendien maakt internationale samenwerking juist vernieuwing mogelijk. Als iets vruchtbaar kan zijn voor ons internationale netwerk én dat van de Nederlandse dans, is het deze dubbelfunctie.'

Greco en Scholten onderstrepen: 'ICKamsterdam laten we niet aan zijn lot over. Die plek is ons dierbaar en groeit uit tot een vruchtbaar choreografencentrum, met jonge gastkunstenaars zoals Jakop Ahlbom, Jan Martens, Nicole Beutler, Florentina Holzinger en Arno Schuitemaker.'

Terwijl ze normaal wekelijks het vliegtuig pakken, vertoeven ze nu al maanden in Marseille, vanwege de voorbereidingen voor de internationale ensemblevoorstelling Extremalism, die morgen in Carré in wereldpremière gaat. Het is de grootste dansvoorstelling van het Holland Festival, met 24 dansers van BNM en 6 van ICK. Voor het eerst staan beide bloedgroepen samen op het podium en dat is hard werken. De BNM-dansers hebben overwegend een doortimmerde klassieke balletachtergrond, de ICK-dansers zijn veelzijdig eigentijds getraind. De druk op het welslagen van de samenwerking is groot: niet alleen vanwege eerder genoemde beroering, ook omdat Extremalism - na het Holland Festival - eind juni de openingsvoorstelling is van Montpellier Danse, het belangrijkste dansfestival van Frankrijk. Alle ogen zijn op dan op Greco en Scholten gericht.

Double Skin/Double Mind

Die druk is voelbaar bij de eerste doorloop eind mei, in het ruige cultuurcomplex La Friche de La Belle de Mai, in een brutaler deel van Marseille. De buitenmuren druipen van de graffiti. Binnen glinsteren en rinkelen de goud geverfde kettinggordijnen in het decor van Extremalism. Goud- en koperglans is kenmerkend voor veel ensceneringen uit het twintigjarig oeuvre van Greco en Scholten. Wat direct opvalt, is de immense lichtsculptuur van Henk Stallinga, die boven de dansers domineert: een krans van 144 ingenieus gehaakte ringen van tl-buizen. Elk glasbuisje heeft zijn eigen dimmer, elk lampje zijn eigen positie. Een even aanwezig als kwetsbaar lichtobject: 'De lichtsculptuur is de 31ste danser', zegt Scholten. 'Hij draait als een wereldbol om zijn as en verbeeldt het verstrijken van de tijd: gisteren, vandaag, morgen. In die delen hebben we de voorstelling ook opgedeeld.'

De dansers warmen zich op aan de hand van de door Greco en Scholten bedachte bewegingsmethode Double Skin/Double Mind, waarin met behulp van ademhaling het lichaam wordt opgerekt en lang gemaakt en van de longen het uiterste wordt gevergd. Langzaam moet ieders ademhaling met die van de groep gaan synchroniseren. Later verschijnen ze samen in typische Greco/Scholten-jurken: zwart gerafeld tricot met verlengde mouwen. Bij aanvang vormen de ICK-dansers nog een aparte groep van onbekende schimmen en komt 'de stam' van BNM van achter de kettinggordijnen op met tribale maskers, stuk voor stuk met de hand gemacrameed in de Rotterdamse studio Wandschappen.

Greco en Scholten zoeken naar eenheid in verscheidenheid. Ze willen dat iedere danser op zoek gaat naar zijn individualiteit binnen het corps de ballet van BNM/ICK. 'De dansers van BNM zijn spannend om mee te werken. Zij zijn minder gewend hun fragiliteit te laten zien. Je moet ze dus naar een breekpunt brengen, zodat hun kwetsbaarheid door hun fenomenale techniek heen schemert. Als dansers hiervoor niet bang zijn, ontstaat een prachtige schoonheid. Dit onderzoek noemen wij 'het lichaam van het ballet'; het gaat om jouer et controller. Extremalism is eigenlijk een solo voor dertig.'

Nieuwe bewegingen 

Emio Greco (Brindisi, 1965) en Pieter C. Scholten (Vlaardingen, 1959) zoeken sinds midden jaren negentig naar nieuwe bewegingen. Greco volgde een dansopleiding in Cannes en begon zijn danscarrière bij het Ballet Antibes Côte d'Azur. Van 1993 tot 1998 danste hij bij beeldend kunstenaar/choreograaf Jan Fabre en bij Japanner Saburo Teshigawara. Scholten studeerde drama en regisseerde theatervoorstellingen over personages als Oscar Wilde, Yukio Mishima en Pier Paolo Pasolini. In 1995 ontmoette hij zijn partner Greco, met wie hij met veel succes alle drijfveren en intenties achter beweging tot op het bot bevraagt.

Lichaam in opstand

Extremalism is ook een onderzoek naar 'het lichaam in opstand': hoe een lichaam zich gedraagt in extreme situaties. Scholten: 'Toen ik twintig jaar geleden met Emio begon samen te werken, voelde ik hoe zijn lichaam van binnenuit in opstand kwam: er moest een potentieel aan bewegingskwaliteiten uit. Om daar grip op te krijgen, hebben we die gerangschikt onder zeven noodzakelijkheden: dit wil het lichaam zeggen. Het getal zeven is heilig, nog steeds werken we met een focus op urgentie, ironie, twijfel, controle, spel, nieuwsgierigheid, virtuositeit. We willen het lichaam laten spreken door het onder druk te zetten.'

De neiging hun dansidioom in theoretische manifesten te verwoorden, wordt in Nederland weleens meewarig bekeken, maar in Frankrijk met open armen ontvangen. Scholten: 'Alles wordt hier snel manifest. Ze houden van theorie.' Bekend is ook dat de politiek zich in Frankrijk steviger bemoeit met kunst en cultuur dan in Nederland. 'Dat brengt bureaucratie met zich mee, maar het betekent ook dat je de steun hebt van een burgemeester, een minister, een staatssecretaris. Zij committeren zich aan het artistieke plan dat wij hebben ingediend. Niet alleen aan grootschalige prestigeprojecten, ook aan experimenten en jong talent. Je hebt hier duidelijk een artistiek mandaat. Daardoor voelen wij ons aangesproken. Wij hebben een mandaat voor vier jaar. Als het goed gaat en we geen lijken achterlaten, mogen we misschien wel tien jaar blijven. Die neushoorn staat nog wel even in Marseille.'

Holland Festival: Extremalism door ICKamsterdam en Ballet National de Marseille, 12 en 13/6, Koninklijk Theater Carré, Amsterdam. Tournee feb/mrt 2016.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden