Dank en schuld en weemoed; Waarom Schönbergs nalatenschap naar Wenen ging

De 'aardigste Schönbergianen van de wereld' zitten in Nederland, vindt de zoon van de beroemde componist. Maar in Wenen moet voor Schönberg nog altijd 'geknokt' worden en juist daarom verhuisde zijn kostbare nalatenschap niet naar Den Haag (of Berlijn) maar naar de 'wereldmuziekstad'....

tHOMAS MANN, Charles Chaplin, Hanns Eisler, Bertolt Brecht, Theodor Adorno, Franz Werfel: voor Ronald en Lawrence Schönberg waren het grijze herenpantalons, waar je niet met een pasgesmeerde sandwich tegenaan moest botsen.

Ronny was degene die 's zondags moest roepen dat er telefoon was, als vader het tennissen niet wilde missen, en hij zijn gasten of zijn studentenvolk het huis uit wilde hebben. 'Ons leven in Los Angeles leek heel normaal toen. Nog steeds, eigenlijk', zegt Ronald Schönberg (61), die rechter is aan het LA Court, en daar Schoenberg heet.

Zijn vader Arnold Schönberg ontwikkelde een systeem om tennismatches te noteren in symbolen. Een visionair registratiemiddel, zij het nu enigszins achterhaald door de video. Een ace is een uitroepteken. Schuin haakje: voetje op de lijn. Voor elke slag een symbool, met inbegrip van bad luck en fouten van de scheidsrechter. Schönberg bleef lang doortennissen, ook toen het lichaam de wendbaarheid kreeg van een vogelverschrikker.

Er zijn foto's waarop Schönberg zich in keurig pak verpoost, met het racket in de hand. Op een ander kiekje besproeit hij de tuin, het bovenlijf gehuld in iets dat een oervorm moet zijn geweest van het T-shirt. Beelden van een Europeaan, ingedroogd in de negentiende eeuw, maar niet onwelwillend zich op ondergeschikte punten aan het Neuland aan te passen.

De velletjes waar Schönberg zijn tennisografie op neerschreef hangen nu in Wenen, naast een ontwerp van Schönberg voor een liftbaan waarmee je een stoel langs een trap kunt laten glijden (iemand anders vond later een handiger systeem uit). Daarnaast een ontwerp van Schönberg om verkeerswegen te laten kruisen (de Amerikaanse freeways brengen het iets vloeiender in praktijk), een uitvinding van Schönberg voor een waterleiding, en een Weense patentaanvraag van Schönberg uit 1909, met het schitterende idee van een notentypemachine die voor elke muzieknoot een toets en een mechaniek heeft.

Waarschijnlijk een geval van zwakke marketing.

Ook te zien is de uitvinding van een doosje met muzieknoten op systeemkaarten die je in en uit kunt schuiven. De kaarten zijn zo beschreven, dat je steeds een reeks van twaalf tonen krijgt, in dezelfde verhouding.

Met de muziekmanuscripten, de brieven, het harmonium en schilderijen van de componist, zijn Schönbergs twaalftoonsdoosjes en een kartonnen twaalftoonsdraaischijf overgebracht naar een etage aan de Weense Schwarzenbergplatz. Het gebouw heet Palais Fanto. Het herbergt ook de ambassade van Ethiopië, het vermogensbeheer van de tenor Placido Domingo, en de vereniging van Oostenrijkse bierbrouwers.

Met andere woorden: Schönbergs erfgoed ligt niet in Berlijn, waar het stadsbestuur een nieuw Arnold Schönberg Institut wilde bouwen. Ook niet in Arkansas, waar een rijke man de hele boel wel wilde hebben. Ook niet in Den Haag, waar het Gemeentemuseum de Schamhartvleugel voor Schönberg reserveerde, en de stad en het rijk miljoenen paraat hielden. De nalatenschap van de componist is in februari wel even in Nederland geweest, maar dat was bij een tussenlanding op Schiphol.

'Het hoort in Wenen', zegt Lawrence Schönberg. 'We moesten wel. Juist híer. Vanwege die joodse geschiedenis en vanwege die oude weerstand in Wenen tegen Schönberg. Dat heeft voor ons de doorslag gegeven.'

In de receptiezaal van hotel Imperial worden de Schönbergs en hun zuster Nuria omstuwd door gemeenteraadsleden, vertegenwoordigers van de republiek, aanvoerders van de Philharmoniker en directieleden van de Salzburger Festspiele, Eurocard en Österreichische Lotterien.

De ambiance is gemêleerd, met Weense roddelpers, de Jerusalem Post, Noorse tv en Amerikaanse professoren van de internationale Schönberg Gesellschaft - die door Christian Meyer, leider van het nieuwe Schönberg Center, 'het toergezelschap' worden genoemd. Gastheer en spreker is de staatssecretaris van cultuur.

Hij is korter van stof, maar nauwelijks minder op dreef dan bondskanselier Viktor Klima. De regeringsleider nam zonet het woord in de Gouden Zaal van de Musikverein, waar het Schönberg Chor optrad met Schönbergs Friede auf Erden, en de Wiener Philharmoniker met Verklärte Nacht en Erwartung, allemaal symbolische titels.

Vreugde over de komst van de Erbe Schönbergs bracht Klima zonder omwegen in verband met de schaamte van Oostenrijk over het lot van zijn joodse burgers, vooral in de donkerste periode na de Anschluss van zestig jaar geleden. Buigend voor Nuria, Ronald en Lawrence Schönberg, schenkers van de 'muziekcollectie van de eeuw': 'In naam van de republiek Oostenrijk, Thank you very much, welcome to Austria.'

Staatssecretaris Wittmann van cultuur noemt het 'veelbetekenend' dat Schönbergs erfenis ook de wetenschap zal dienen, en verheugt zich op het net begonnen Schönberg Festival. Een hochqualitatives Programm, een 'bewijs dat Oostenrijk kritisch omgaat met zijn kunstenaars'.

Volgens Lawrence Schönberg zitten de 'aardigste Schönbergianen van de wereld' in Nederland, en had Den Haag de collectie daarom eigenlijk het minst nodig. In Wenen viel meer te knokken. En Berlijn, waar Schönberg in 1933 van Bahnhof Zoo afreisde, nadat president Von Schillings van de Akademie der Künste het voornemen uitsprak de 'joodse invloeden' op de school te 'breken'?

gEEN KWAAD woord van Larry over het mooie aanbod uit Berlijn, alleen verkochten ze daar de huid voor de beer geschoten was. 'Senator Rudinski begroet de verhuizing van Schönbergs nalatenschap naar de Pariserplatz', jubelde de Berlijnse senaat eind '96, 'alle belemmeringen zijn weggenomen.' Lawrence Schoenberg vindt het nog steeds 'onbegrijpelijk arrogant'. De familie had nog niets besloten.

'Ronduit beledigend' was de houding van de University of Southern California, zegt Lawrence. Het bestuur had geen affiniteit met zijn luchtgekoelde Schoenberg Institute op de campus. 'We maken geen poen met Schönberg', was het hoge woord. Lawrence: 'Die opmerking deed de deur dicht.'

De waarde van de collectie wordt geschat op 100 miljoen gulden, maar wie zal er het laatste woord over zeggen? Der rote Blick, het groene zelfportret, het blauwe zelfportret, al die oliën op karton van de schilder Arnold Schönberg zijn zelden of nooit 'op de markt' geweest. Ooit was een anonymus zo vriendelijk drie schilderijen te kopen via een Weense galerie. Maar dat was in 1910 (de anonieme koper was Gustav Mahler). De schilderijen krijgt Wenen in bruikleen. Ze zijn verzekerd voor bedragen tot 500 duizend dollar.

Daar hebben we Leonard Stein, de geplaagde Schönbergveteraan die geen hand heeft kunnen uitsteken toen het Strijktrio, de Fantasy voor viool en piano en andere manuscripten die hij een halve eeuw geleden voor Schönberg corrigeerde, in kratten en containers verdwenen. Richting LA Airport, door de zwaarste regenstorm sinds tijden. Leonard Stein speelde in 1943 al het Pianoconcert aan Schönberg voor, en liet later met zijn medeleerling Richard Hoffmann de nieuwe Fantasy aan Schönberg horen, omdat de componist de noten niet goed meer zag. Hij was Schönbergs assistent bij het redigeren van theoretische werken, en leidde drie decennia The Institute.

Hij houdt zich kranig: 'I did my job.' Stein zal in het Palais Fanto een lezing geven.

Victoria Martino, een violiste uit Michigan die in Wenen woont, maakt zich kwaad omdat Stein als pianist 'geweerd' is uit het Weense festivalprogramma. Ze vindt het 'schokkend'. Ze heeft een alternatief zondagmiddagconcert georganiseerd: met Stein zal ze Schönberg spelen in het gebouw van de Graphische Sammlung Albertina. Daar is toevallig ook net een tentoonstelling aan de gang met expressionistische prenten en aquarellen.

Austrian Airlines heeft een vliegtuig in de vloot dat beschilderd is met kopstukken uit de Oostenrijkse geschiedenis als Romy Schneider, keizer Franz Josef en Sigmund Freud. Schönberg staat er nog niet op. Wel zijn idolen Mozart en Johann Strauss junior. Een Schönberg Kugel hoort in de Weense chocolaterieën evenmin tot het assortiment. Maar in de Weense gemeenteraad hebben de neonazi's voor gestemd, toen de coalitie met het voorstel kwam een passende plek voor de Schönberg-erfenis te zoeken.

En toegegeven, de Haagse Anton Philipszaal is niet de Weense Musikverein, en de Groothertoginnelaan is iets anders dan de Ringstrasse.

In het Konzerthaus loopt sinds 1990 een project waarin het complete oeuvre van Schönberg wordt uitgevoerd. Volgens Christian Meyer, de leider van het nieuwe Schönberg Center, wordt Schönbergs Verklärte Nacht tegenwoordig vaker gespeeld in Wenen dan de Vijfde Symfonie van Beethoven. Het laatromantische sextet is van een populariteit waar de suite opus 29 en de orkestvariaties opus 31 van de dodecafonist Schönberg weliswaar niet aan kunnen tippen. Maar ook voor de twaalftoons-Schönberg ligt de weg open - is de overtuiging van Christian Meyer (35), die als programmeur van het Konzerthaus de man was achter het Schönbergproject.

'Wenen is een gespleten stad. Conservatief, en altijd op gespannen voet geweest met een kleine kring van progressieven. Maar de tijden veranderen. Er is een nieuw publiek. Onder mensen van mijn leeftijd staat het tegenwoordig heel goed om in je portefeuille een Generalpass te hebben van het festival Wien Modern.' Meyers moeder zong ooit de Erwartung.

Symposia wil hij organiseren, en vijftig concerten per jaar. Misschien wel in samenwerking met Berlijn of de Nederlanders. 'Maar ik moet eerst zien dat mijn eigen rekeningen kloppen. We zijn nog bezig de handleidingen onder de knie te krijgen.'

Gelukkig heeft hij de dirigent Giuseppe Sinopoli kunnen vinden, toen Zubin Mehta zich nog geen week geleden afmeldde voor het feestconcert met de Philharmoniker. 'We moeten echt alleen het allerbeste hebben. Uitsluitend de hoogste kwaliteit. Een concert door Leonard Stein, dat kon ik niet maken. Dat zou niet passen.'

DE verhuisbewegingen die Schönberg als rusteloze ingezetene door de stad maakte, tonen een buitenwaartse neiging. Van de Liechtensteinstrasse naar de Hietzinger Hauptstrasse, waar hij de huur niet kon betalen, en van de voorstad naar Ober St. Veit, waar het so wie so te duur was, maar wel rustig. Toen een halfgare buurman hem om onduidelijke redenen met de dood bedreigde, stak Schönberg de grens over naar een dorp bij München, waar hij de schilders Kandinsky, Franz Marc en August Macke ontmoette.

Dat collega Macke weinig schildertalent bespeurde in Schönbergs 'groenogige waterbroodjes met astrale blik', is een biografische voetnoot waar Leonard Stein zich niet aan hoeft te storen, als hij achter de vleugel gaat zitten die in het 'Albertina' toevallig staat opgesteld in een omgeving van Macke, Marc en Kandinsky-aquarellen. Stein speelt de Klavierstücke opus 23 met een geest van tendresse die soepeler is dan de vingers. Maar er klinkt een authentieke Schönberg, voorzover niet overstemd door museumgedruis en spelende kinderen.

'Sentimenteel werd Schönberg nooit', zegt Stein achteraf. 'Hij liet zich ook nooit uit over de privéboodschappen die in zijn stukken zitten.' Zo mocht de Prelude die Schönberg bijdroeg aan de Hollywood-suite Genesis niet ontsierd worden door de vloek van Hollywood-glijpartijen van de strijkers. Eerder was een Weens glissando op z'n plaats.

De nieuwe Schönberg-kamermuziekzaal voor 200 personen is door de architecte in grijze tinten hineingedacht in de wigvorm van het Palais Fanto. Een regiekamer, ook wigvormig, splijt het publiek in tweeën, een bezwaar dat minder blijkt te tellen dan de oplopende temperatuur in de bomvolle ruimte. Drie bejaarde dames, opgegroeid met de gedachte dat er altijd wel kaartjes over zijn als er Schönberg op het affiche staat, willen graag het onvolprezen Hagen Quartett horen met het onvolprezen strijkkwartet nr 2. Ze moeten teleurgesteld de lift in.

De burgemeester van Wenen gewaagt van schuld en dank en deemoed. Wethouder Marboe feliciteert hem, omdat hij de burgemeester is van een 'wereldstad, een heuse wereld-muziekstad'. Hij verwenst het verleden van 'Gods- en geestverduistering', en roept 'nieuwe generaties' op. 'Dit centrum is een Nucleus der Gegenwart, een Nucleus van de Twaalf tonen', zegt de wethouder, waarschijnlijk niet geheel bijgepraat over de stand van zaken in het eigentijdse componeren.

De grijze Schönbergiaan Richard Hoffmann uit Ohio vindt het 'hysterisch gedoe'. Hij meent staaltjes te herkennen van 'het Weense talent de onwaarheid geloofwaardig te maken'. 'Wat hier gebeurt is politiek. De jeugd in Wenen is helemaal niet met Schönberg bezig. Op de Hochschule gebeurt niets.'

Hoffmann was, met Stein, Schönbergs laatste assistent. Hij geeft nog wel eens een seminar in Schönbergs voormalige woonhuis in het dorp Mödling, waar de componist rond 1920 les gaf, als hij niet met de trein naar Wenen kachelde voor zijn besloten Verein für musikalische Privataufführungen. 'Schönbergs Weense School?', roept Hoffmann, 'dat was voornamelijk een school van Berlijn en Mödling. Mödling is een heuveltje met druivenstokken.'

De mooiste foto laat een stokoude leraar Schönberg zien, met ogen die vuur schieten bij een papier waarop een variatiethema is gekalkt. 'Het was de enige keer in zijn leven', zegt Leonard Stein, 'dat hij zijn eigen componeren in een les wilde betrekken. Ik kreeg het met een slimmigheidje voor elkaar, door hem te laten beginnen met Bach en Beethoven.'

'Meine Musik ist nie von Anfang an schön', kraakt Arnold Schönberg door een koptelefoon, in een hoek waar ook de oude draadrecorder te zien is waarmee hij thuis in Brentwoord Park radio-uitzendingen opnam.

Hij bleef er Wiener mélange maken. Eerst de room in het glas. Dan de koffie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden