Oog voor detailKleine mensen

Dalí schildert ons ten opzichte van alles wat we niet snappen, wat ons begrip te boven gaat

Detail uit Het enigma van Hitler, van Salvador Dalí. Wat gooit de figuur rechts in het water? Beeld
Detail uit Het enigma van Hitler, van Salvador Dalí. Wat gooit de figuur rechts in het water?

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: volk.

Tot de fascinerendste details in veel schilderijen van Salvador Dalí behoren de mensjes. Het volk dat als mieren in landschappen van gigantische, vervreemdende figuren (een smeltende telefoonhoorn, menselijke totempaal of een reusachtige sprinkhaan) rondscharrelt. Kleine, verdwaalde figuren, menselijk, althans mensáchtig.

Het mannetje hier links kijkt ons recht aan, alsof we er wat van moeten vinden. Hij is in zo weinig kloddertjes geschilderd, dat-ie ook een geraamte kan zijn – en álles kan bij Dalí. Van een afstand lijkt de ‘figuur’ rechts (we noemen ’m maar geen mens) een baby te laten vallen, met het hoofd naar beneden.

Is het nou een gruwelijk detail of niet? Het ‘ding’ is net zo amorf als de smeltende maskers en klokken, het is groen, vloeiend, levend, maar wat? Een man en z’n hondje kijken toe. Gezamenlijk staan ze in het water. Deze minuscule figuren doen denken aan dat grote schilderij even verderop in Madrid van Hiëronymus Bosch, de Tuin der Lusten. Waar Dalí is, is Bosch nooit ver weg. Hij is gevormd door Bosch’ werelden. Ik weet dit niet uit bronnen, maar door te kijken naar zijn schilderijen; het kan niet anders.

Beide kunstenaars creëerden werelden die nooit eerder waren bedacht. Ze waren niet onmogelijk; ze waren gewoon nooit in iemands verbeelding opgekomen. Deze kunstenaars lieten ze ontstaan en wie ze ooit heeft gezien, raakt ze nooit meer kwijt. Ze zijn echt.

In hun beider werk ligt vaak de nadruk op het monsterlijke: duivelachtige figuren, smeltende landschappen, gigantische eierschalen, salamanderachtige insecten. Maar het zijn de (bijna-)mensen die de voorstellingen persoonlijk maken. De mannetjes en vrouwtjes in de Tuin der Lusten die wanhopig kijken of verlangend. Het minuscule vadertje dat zijn kind een bouwwerk van gezichten toont, het kind dat uit enkele stipjes bestaat. Die mensen, dat zijn wij. Ten opzichte van alles wat we niet snappen, alles wat ons begrip te boven gaat.

Detail uit The Memory of the Woman-Child (1929) van Salvador Dalí, Museum Reina Sofia Madrid. Beeld Museo Nacional Reina Sofia Madrid
Detail uit The Memory of the Woman-Child (1929) van Salvador Dalí, Museum Reina Sofia Madrid.Beeld Museo Nacional Reina Sofia Madrid

Zoals die mensjes daar staan, klein en niet erg op hun gemak, zo voelde ik me een beetje in museum Reina Sofia. Tijdens het bezoek word je doordrongen van het gevoel van dreiging en oorlog. Ik ken de geschiedenis van Spanje maar zijdelings, maar sla de boeken over: híér voel je hoe het voelt om gewend te raken aan oorlog en dictators. Er is overal dreiging, de mens legt het voortdurend af. Duisternis is onze metgezel. De kunst maakt dingen denkbaar en mogelijk, die dat daarvoor niet waren; zowel de duisterste angsten, als hoop en betere werelden.

Het wrange aan dit schilderij, dat Het enigma van Hitler heet, is dat het Dalí’s breuk met de surrealisten betekende. André Breton was Dalí al zat en zette hem hierna definitief uit de groep. Onder meer omdat hij geen partij koos. Hij laat de dreiging van Hitler zien, maar óók zijn fascinatie met diens charisma en roem. Dalí trok naar machtige mannen; hij was ook bevriend met Franco. George Orwell schreef in 1944 dat we niet moeten vergeten dat Dalí zowel een goede tekenaar als een verachtelijk mens is.

Steeds vaker heersen opvattingen zoals die van Dalí in onze samenleving: roem gaat boven elke moraal. Zijn ‘neutraliteit’, zoals hij het zelf noemde, was eigenlijk partijdigheid voor de aantrekkelijkheid van macht. Het helpt om dat te weten; dit schilderij is allerminst een protest tegen Hitler. Wie zijn dan die kleine mensen?

Het enigma van Hitler, van Salvador Dalí. Beeld Imageselect
Het enigma van Hitler, van Salvador Dalí.Beeld Imageselect

Salvador Dalí

Het enigma van Hitler

1939

Olieverf op doek

95 x 141 cm

Reina Sofia Madrid

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden