Dagboekfragment Max Dienemann

Dagboekfragment: Eén gedachte: weg uit Duitsland!

Erik van den Berg deelt dagelijks een opmerkelijk fragment uit zijn verzameling historische dagboeken.

Stempel waarmee in de Tweede Wereldoorlog de letter J in persoonbewijzen van Joden werd gestempeld. Beeld ANP

Londen, 11 januari 1939

We zijn de 30ste uit Offenbach vertrokken, alleen onze reisbagage mochten we verzenden. In Emmerik aan de grens klopte het niet, de politie in Offenbach had vergeten de ‘J’ in onze passen te stempelen; dat kwam ons te staan op veertien uur oponthoud en veel ergernis en opwinding.

Op de avond van mijn vertrek vergaderd over de verkoop van de synagoge. Men draaide om een prijs van 85 duizend mark. Wat de definitieve prijs werd weet ik niet meer.

Hier leven we nu als vogels die door God worden gespijzigd. Overal moeten we gast zijn. Moeilijk, als je gewend was op eigen ­benen te staan. Over mijn toekomst tast ik geheel in het duister. De 15de of 18de maart gaan we naar Palestina, waarvan ik daar zal leven, wat voor verdienste ik zal hebben, is me een raadsel. ­Zolang je erin zat had je maar één ­gedachte: eruit! Als je eruit bent, overvallen je pas de zorgen, die niet minder ernstig zijn.

Op de Sabbat Chanoeka hielden we, na lang aandringen van mij, weer de eerste dienst. Over mijn gezondheid ben ik niet tevreden; ik heb er een zwakte van mijn voeten aan overgehouden (Dienemann zat tot eind 1938 in het concentratiekamp Buchenwald, red.).

Nog steeds als ik korte afstand gelopen heb, lijd ik pijn en ben ik totaal uitgeput. En er is hier zoveel te lopen. Er zijn er zoveel die op hulp wachten. Niets dan scheiding!

Max Dienemann (1875-1939), Duitse liberale rabbijn. Ingekort fragment uit Stemmen buiten de tijd – 1939-1945. A.W. Bruna, 1964.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.