Review

Da Vinci in Londen: Zes van de vijf sterren

Het is vrij moeilijk om in beheerste termen te schrijven over de eerste schilderijententoonstelling ooit van Leonardo da Vinci, in Londen. Ons beeld van de uitvinder die zijn tijd ver vooruit was, verandert hier radicaal: de kunstenaar Leonardo krijgt zijn spiritualiteit terug.

The Lady with an Ermine', één van de schilderijen op de tentoonstelling. Beeld epa

Van 1513 tot 1516, drie jaar voor zijn dood, was Leonardo da Vinci in het Vaticaan in dienst van paus Leo X. Arme paus: de kunstenaar maakte niet één schilderij. Leonardo - zijn achternaam is evenmin belangrijk als die van Rembrandt of Michelangelo - werd betaald, goed betaald, simpel omdat hij Leonardo was.

De Rug toegekeerd
Een van de beste kunstenaars van de wereld had de schilderkunst de rug toegekeerd, noteerde Baldassare Castiglione, op dat moment hoveling in het Vaticaan. Leonardo, aldus Castiglione, 'heeft zich ertoe gezet filosofie te studeren. Hierin heeft hij zo veel vreemde ideeën en nieuwe verbeeldingen dat hij die met al zijn kunde van het schilderen toch niet afgebeeld krijgt'. Zelfs het domein van de kunst bleek te nauw om vorm aan Leonardo's geest te geven.

Dan had Ludovico Sforza meer geluk. De heerser en later hertog van Milaan nam hem dertig jaar eerder onder zijn hoede. Even oud waren ze, met evenveel ambitie. Leonardo kreeg al gauw een vast salaris, en daarmee alle vrijheid die zijn zwervende gedachten nodig hadden, om ze te laten uitmonden in schetsen, aantekeningen, ontwerpen, muziek, en soms schilderijen.

Helft van zijn geschilderde oeuvre
Over die achttien Milanese jaren, van 1482-1499, is nu een tentoonstelling in Londen. De helft van zijn geschilderde oeuvre ontstond in die tijd. Dat komt neer op tien schilderijen, want in zijn leven begon Leonardo er aan niet meer dan twintig. Eén van die tien kon niet naar Londen komen - Het Laatste Avondmaal zit nu eenmaal vast aan de muren van het klooster van Santa Maria delle Grazie in Milaan (al is het, gezien de staat van de verf, niet muurvast). De andere negen zijn er. Samen met vele tekeningen; neergedwarrelde gedachten die, vaak pas na jaren tekenend denken, leidden tot een schilderij.

Het is vrij moeilijk om in beheerste termen over de tentoonstelling te schrijven. Niet per se omdat de kunst van Leonardo zo ontroerend is. In veel gevallen is het dat niet eens. Zijn Maria's en heiligen zijn vaak van een superieure afstandelijkheid: te conceptueel om intiem te zijn. Zijn enige geportretteerde man, De Muzikant (1486-87) is een schoonheid, daar niet van, maar nauwelijks ontroerend. En van de twee dames in de tentoonstelling is alleen Ludovico's 16-jarige maîtresse Cecilia Gallerani - geschilderd met een hermelijn rond 1490 - even dichtbij als op afstand. Het is een omsloten intimiteit. Ze zijn er, en ze trekken je vanzelfsprekend naar zich toe, maar zonder zich te engageren met jou. Het is eenrichtingsverkeer.

Het is iets heel anders
Wat er gebeurt als je rondloopt in de Sainsbury Wing van de National Gallery is iets heel anders. Van Leonardo weten we al zo veel, zijn imago staat vast: hij was uitvinder, wetenschapper, bedacht dingen die pas in de 20ste eeuw gerealiseerd werden (zoals de mogelijkheid voor de mens om te vliegen). Hij observeerde als geen ander (baby in een baarmoeder, vogels in hun vlucht, spieren in een nek) en schreef daarover in geheimzinnig spiegelschrift. Hij ontleedde dieren en mensen, bouwde bruggen, ontwierp steden, maakte verdedigingsstrategieën. Hij staat aan de basis van ons huidige beeld van de kunstenaar: dat van het genie dat ons dichter bij de waarheid brengt dan onze eigen zintuigen kunnen. Wat kan over hem nog verteld worden?

De makers van de tentoonstelling, onder leiding van conservator Luke Syson, kozen radicaal voor Leonardo als schilder. En dat is onvertoond. Dit is de allereerste schilderijententoonstelling van Leonardo da Vinci. Zijn tekeningen mochten erbij, maar alleen die, die een weerslag zijn van het denkproces over de schilderijen. Studies voor schouders en hoofden, houdingen, bewegingen en groepen, koppen die later de discipelen van Jezus werden op Het Laatste Avondmaal (waarvan op de expositie een kopie op ware grootte hangt van Leonardo's leerling Giampetrino. Hij maakte het uit respect voor het origineel dat al in 1520 aan het afbrokkelen was door de experimentele verftechniek die Leonardo had gebruikt).

Leonardo Da Vinci, painter at the court of Milan. T/m 5 februari. National Gallery, Londen. Tickets à 16 BP (18,75 euro) moeten vooraf worden gereserveerd: Nationalgallery.org.uk


Lees de rest van het verhaal in de Volkskrant.

Naast schilderijen bevat de expositie ook veel tekeningen van Da Vinci. Beeld getty
 Deze tentoonstelling is zo bijzonder. Hij verdient zes van de vijf sterren.  
Wieteke van Zeil
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden