Cappella Amsterdam

REPORTAGECappella Amsterdam

D-day voor kamerkoor Cappella Amsterdam, dat subsidie móést krijgen. ‘Anders is het over’

Cappella AmsterdamBeeld Erik Smits

Als Cappella Amsterdam weer geen subsidie zou ontvangen, zou het gedaan zijn met het kamerkoor. De Volkskrant volgde het koor gedurende de aanvraagperiode, die maandagochtend  een climax bereikte met de bekendmaking van de gelukkigen.

Daniel Reuss was net aangekomen in Zweden voor de zomervakantie met zijn gezin, toen de telefoon ging. Aan de lijn hing de zakelijk leider van zijn kamer­koor. Dat koor, Cappella Amsterdam, leidt hij als dirigent sinds 1990, en in die periode is het uitgegroeid tot een internationaal gerenommeerd gezelschap. Het telefoontje kwam op 2 augustus 2016, om 8.45 uur. Reuss: ‘Ik was echt even van de wereld. Het was of wat ik al die jaren had opgebouwd er al die tijd niet toe had gedaan.’

Het nieuws: Cappella Amsterdam zou geen subsidie meer krijgen van het Fonds Podiumkunsten (FPK), het cultuurfonds van de Rijksoverheid dat vooral kleinere kunstinstellingen en projecten ondersteunt. Cappella had 571.670 euro aangevraagd voor de periode 2017-2020. Niemand die zich er zorgen om maakte of dat wel zou lukken. De concerten en cd’s werden steeds goed ontvangen.

Maar het werd een keiharde afwijzing. De kritiek was dat het koor te veel zou leunen op partners (vooral het Orkest van de Achttiende Eeuw) en ‘in te hoge mate een al gebaand pad van het koorrepertoire’ volgde. De commissie was ‘niet geheel overtuigd van de zeggingskracht van de concerten’. Het ondernemerschap werd beoordeeld als ‘zwak’.

De afwijzing leidde tot ophef in de klassiekemuziekwereld. Muziekorganisaties stuurden een brandbrief naar toenmalig minister van Cultuur Jet Bussemaker (PvdA). De zakelijk leider stapte op. Cappella Amsterdam vocht de beslissing van het fonds aan bij de rechter, maar verloor.

Na de subsidiemisser overleefde Cappella dankzij bijdragen van de gemeente Amsterdam en van particuliere fondsen en donateurs. Alleen zeiden die fondsen: onze bijdragen zijn bedoeld als overbrugging, ze zijn niet structureel. Bij de volgende aanvraagronde bij het Fonds Podiumkunsten – in 2020 – móét Cappella zich dus verzekeren van rijkssubsidie. Want anders? ‘Daar wil ik eigenlijk niet aan denken’, zegt Bas van Drooge, die zakelijk leider is sinds oktober 2017. ‘Anders is het over.’

De Volkskrant benaderde Van Drooge met de vraag of we hem gedurende de aanvraagperiode mochten volgen. Hoe heeft Cappella het aangepakt?

November

Ensembles, koren en orkesten in de klassieke muziek zijn bijna allemaal afhankelijk van subsidies. Om de vier jaar, met de regelmaat van het EK voetbal, moet zo’n instelling bewijzen of ze die steun waard is. Van zo’n aanvraag hangt dus nogal wat af, en als die aanvraagronde weer in zicht is, zijn zakelijk leiders met weinig anders bezig – vergelijk het met het schrijven van een scriptie. Omdat er meer ensembles zijn dan er geld te verdelen is – voor 2021-2024 zou het budget van het FPK, 20 miljoen euro, ruim twee keer overvraagd worden – is de concurrentie moordend.

Anders dan vier jaar geleden kon Cappella dit keer niet alleen een aanvraag indienen bij het FPK, maar kon het ook een gooi doen naar een plek in de Culturele basisinfrastructuur (BIS). De BIS valt rechtstreeks onder de minister van Cultuur: hierin zitten de instellingen die ‘vitale functies vervullen voor de Nederlandse kunst’. Voor de periode 2021-2024 was er een nieuwe categorie bij gekomen: ‘Muziekensembles en koren’.

Het advies van de Raad voor Cultuur – kans 1 – zou verschijnen op 4 juni. Zou het koor dan bot vangen, dan moest het wachten tot maandag 3 augustus, 11.30 uur. Bij de BIS valt er in principe meer te halen: daar heeft Cappella 865 duizend euro aangevraagd; bij het FPK is dat 700 duizend euro.

Hoelang is Van Drooge al bezig met de aanvraag? ‘Eigenlijk al sinds ik hier begonnen ben’, zegt hij. ‘Want uiteindelijk moet zo’n aanvraag een weerslag zijn van wat het koor is, wat je wilt zijn. Misschien heeft Cappella te lang gedacht: wij zijn een club uitmuntende zangers, want dat zijn we ook, het komt wel goed met die subsidie. We konden veel meer doen aan educatie, de marketing kon beter, we dachten niet na over diversiteit. Misschien was het nodig dat Cappella werd opgeschud. Dan moet je de ramen openzetten en komt er zuurstof binnen.’

Maar hoeveel tijd heeft hij om ‘te onderzoeken wat Cappella zou moeten zijn’? De realiteit voor Van Drooge is dat hij ‘70 procent van de tijd’ bezig is met geld binnenhalen. ‘Je wilt niet weten bij hoeveel fondsen ik op de koffie ben geweest. Ieder vraagt weer wat anders. Je moet je verdiepen in wat zij willen, hen benaderen, en dan krijg je nul op het rekest en begin je weer opnieuw. We hebben de afgelopen jaren echt moeten overleven. Ik moet steeds voor ieder afzonderlijk project mijn hand ophouden. Vier jaar lang steun krijgen van één partij, dat is een luxe waar ik me haast niets bij kan voorstellen.’

De criteria waaraan de aanvraag voor de BIS moet voldoen, zijn net binnen. Nu begint het.

Professionele tekstschrijvers

Het schrijven van subsidieaanvragen is een industrie op zich. Omdat niet alle zakelijk leiders ook grote auteurs zijn, schakelen ze vaak hulp in van professionele tekstschrijvers. Ook Cappella haalde er een bureau bij, B&D Funding. Verder schreven de communicatiemedewerker en twee aan Cappella verbonden musicologen mee. De artistieke adviesraad, het bestuur van het koor en enkele externe hoogvliegers uit de culturele sector gaven feedback. Elke onhandig geformuleerde zin kan een reden zijn voor afwijzing, dus over iedere letter is nagedacht.

Februari

De subsidieaanvraag voor de BIS telt achttien pagina’s. De nadruk wordt gelegd op de kwaliteit van de zang, maar ook op talentontwikkeling en grensverleggendheid. Een samenwerking met Project Wildeman wordt uitgelicht. Daarin werd klassieke zang gecombineerd met technobeats. Ter vergelijking: in 2016 zei dirigent Daniel Reuss nog in NRC dat juist ‘pure koormuziek zonder hippe opsmuk’ de motor was achter het succes van Cappella.

Van Drooge: ‘Daniel kan een hele hoop dingen heel goed, maar hij zegt zelf ook: die nieuwe dingen, daar moet je iemand anders voor hebben. Daarom hebben wij een artistiek ontwikkelaar aangesteld.’

We lezen verder dat Cappella haar zangers per januari 2019 7 procent meer is gaan betalen – eerlijke betaling is een eis (een zanger krijgt nu 200 euro per optreden). Voor de eis van regionale spreiding heeft het koor een truc bedacht: het heeft Nijmegen als ‘tweede thuisbasis’ gekozen. Het koor belooft partnerschappen aan te gaan met gezelschappen uit andere muzikale tradities en gaat kinderen opzoeken ‘uit stadsdeelgebieden die niet vanzelf in aanraking komen met klassieke muziek’. In de aanvraag barst het van de vrouwelijke componisten en dirigenten met wie Cappella in 2021-2024 zal samenwerken.

De nieuwe koers blijkt niet alleen uit de tekst. Tekenend is een foto van het kantoorteam en het bestuur. De mannen, onder wie bestuursvoorzitter en oud-burgemeester van Amsterdam Job Cohen, staan achteraan. Vooraan zitten drie vrouwen, van Chinees-Indonesische, Servische en Antilliaanse afkomst. De laatste is, volgens LinkedIn, ‘Diversity & Inclusion and Leadership Expert’.

Van Drooge: ‘Ik heb keihard beleid gevoerd om te diversifiëren. Het is niet zo dat ik dit doe omdat we een wit voetje willen halen bij de Raad of het Fonds Podiumkunsten; ik vind het echt belangrijk dat we nieuwe groepen kunnen bereiken. Het was niet makkelijk om iemand te vinden in het bestuur met een niet-westerse achtergrond. Veel mensen die ik benaderde, zeiden: ik zit al in zo veel raden.’

Hoe schat hij de kansen van Cappella in? ‘Ik merk aan iedereen die ik spreek hoe groot de waardering is voor wat wij doen. Daardoor ben ik positief. Maar ik moet voorzichtig zijn. Ik voel me nog steeds hartstikke nieuw in deze sector.’ Eerder werkte Van Drooge onder meer twintig jaar in managementposities in de luchtvaart, bij Kenya Airways en KLM.

Beeld Erik Smits

Mei

Bas van Drooge heeft wel iets anders aan zijn hoofd dan die aanvragen. Door de coronacrisis zijn alle concerten afgelast. ‘Ik probeer te zorgen dat koorleden zo veel mogelijk worden gecompenseerd. Een aantal donateurs heeft geld geschonken en sommige zalen hebben toch wat betaald voor geannuleerde concerten.’ 

Zingen, vermoeden sommige wetenschappers, zou weleens extra gevaarlijk kunnen zijn door verspreiding van het virus via de lucht. De koren doen er gezamenlijk alles aan om informatie te verzamelen, zodat ze daarmee naar de minister kunnen. Met een protocol hopen de koren wel te kunnen zingen.

Juni

Het is D-day. Donderdag 4 juni maakt de Raad voor Cultuur bekend wie er in de BIS komen. De Raad doet dat door middel van een filmpje dat vanaf 13.30 uur op de website te zien is, een soort interview met minister Van Engelshoven van Cultuur. Bij de aftiteling, op minuut 28, worden alle instellingen genoemd die subsidie krijgen. Het is niet live, en je kunt al vooruitspoelen – dus dat doet Bas van Drooge. Cappella staat er niet tussen.

De Raad oordeelt weliswaar positief, maar Cappella Amsterdam belandt ‘na zorgvuldige weging’ onder de zaaglijn: dat wil zeggen dat andere ensembles nog hoger scoren en er simpelweg niet genoeg geld in de pot zit. Het Nederlands Kamerkoor, de voornaamste concurrent, zit er wel bij. ‘Die club is ons lichtjaren voor’, zegt Van Drooge. ‘Dan heb ik het niet over zang, maar over hoe ze zich maatschappelijk hebben ingebed; die organisatie staat als een huis. Dat lopen we niet in een paar jaar in, zeker niet zonder geld.’

Wat had hij beter kunnen doen? Heeft hij fouten gemaakt? ‘De Raad kijkt natuurlijk naar je projecten vanaf 2021. Een van onze multiculturele plannen hadden wij juist in 2020 gepland staan, omdat ik wilde laten zien dat wij daarmee bezig zijn. Nu denk ik: had ik dat maar iets later gedaan.’

Saillant is dat Cappella een paar dagen later, op 7 juni, in het Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam, het enige concert van het Holland Festival, mag optreden voor minister Van Engelshoven. Zij is er om de Nederlandse Muziekprijs uit te reiken aan blokfluitist Lucie Horsch. Het wordt misschien wel het merkwaardigste concert uit de geschiedenis van Cappella Amsterdam: het koor zingt in de Grote Zaal, maar de genodigden – vanwege de coronaregels maar dertig man – volgen het via een livestream vanuit de Kleine Zaal. Na dit korte optreden wordt de Grote Zaal ontsmet en mag het Orkest van de Achttiende Eeuw het concert vervolgen met Lucie Horsch. Daar mag het plukje publiek wel bij.

Wat de bezoekers waarschijnlijk nog het meest zal bijblijven, is het vlammende dankwoord van de laureaat. Na het beeldje in ontvangst te hebben genomen zegt Horsch het onbegrijpelijk te vinden dat Cappella en het Orkest van de Achttiende Eeuw geen subsidie krijgen. De Volkskrant drukt haar speech af op de opiniepagina, het stuk gaat viraal.

De toespraak maakt de kater iets minder. Na afloop schiet Van Drooge de minister en de directeur van het Fonds Podiumkunsten nog even aan. ‘Of het effect heeft? Geen idee. We hadden zo’n goed verhaal, wat kan ik meer doen? Ik heb geen zin om stampij te maken, daar schieten we niets mee op.’

Later die week komt er wel goed nieuws: van de gemeente Amsterdam krijgt het koor voortaan 110 duizend euro, flink meer dan de 79.500 euro die het daarvoor kreeg. Het geeft nieuwe energie. Cappella gaat een brief sturen aan de cultuurwoordvoerders van de Tweede Kamer. Daarin wordt ingezet op hoeveel koorzangers er wel niet zijn in Nederland, meer dan een miljoen. In de brief staat een lijst met mensen die hun steun uitspreken voor Cappella. Onder meer componist Arvo Pärt en dirigent Simon Rattle hebben ondertekend.

Op 29 juni is er een Kamerdebat over de cultuurplannen. Het gaat vooral over Scapino Ballet en Eurosonic Noorderslag, het Groningse platform voor opkomende bands. Alleen Lodewijk Asscher (PvdA) benoemt de positie van Cappella Amsterdam. Een brede Kamermeerderheid wil Scapino en Noorderslag – die wel stampij maakten – redden met geld uit het aankoopfonds musea.

Augustus

D-day nummer 2 staat gepland voor 3 augustus. Om 11.30 uur maakt het Fonds Podiumkunsten bekend wie er geld krijgt. Bas van Drooge is ervoor teruggekomen van vakantie. De site van het fonds hapert, maar dan hoort hij het: 700 duizend euro, het gevraagde bedrag. Cappella Amsterdam kan door. ‘Ik dacht vanmorgen: als we het binnen hebben, dan moest het gewoon zo zijn. Maar ik merk dat er wel iets van mij is afgevallen.’

Lees ook:

In de dans om de subsidiemiljoenen van het Fonds Podiumkunsten zijn maandag tientallen theater- en muziekgezelschappen afgevallen. De zware slag brengt hun voortbestaan in gevaar, omdat de coronacrisis hun voorlopig berooft van publieksinkomsten.

Tientallen muziek- en theatergezelschappen kregen slecht nieuws: geen subsidie meer. De eerste reacties zijn bedremmeld. ‘Volgend jaar bestaat de band 25 jaar, dus het is wel pijnlijk.’

In dit interview ligt Henriëtte Post, directeur van het Fonds Podiumkunsten, de subsidiekeuzes toe. ‘Je weet dat een enorm verlies aan arbeidsplekken volgt.’

In juni maakte de Raad voor Cultuur zijn advies bekend over samenstelling van de Culturele Basisinfrastructuur, met daarin de grootste gezelschappen van het land. Daar was toen veel plek voor vernieuwing. De Tweede Kamer greep later in, en voegde ook het afgevallen Scapino Ballet en Eurosonic Noorderslag aan het pakket toe. De popmuziek drong toen door tot het hart van de kunstsubsidies. Maar waarom deed maar één band een aanvraag? 

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden