Postuum D.A. Pennebaker (1925 - 2019)

D.A. Pennebaker (1925 - 2019): een van de eerste ‘vlieg op de muur’-documentairemakers

Documentairemaker D. A. Pennebaker is donderdag op 94-jarige leeftijd overleden. Tonen in plaats van uitleggen en ‘er slechts bij zijn’: daar was het de in 1925 te Evanston geboren Pennebaker om te de doen.

Documentairemaker D.A. Pennebaker, met op de achtergrond beelden uit de film Dont Look Back over Bob Dylan. Beeld AP

Als de 63 jaar en bijna vijftig films omspannende carrière van de Amerikaanse meester-documentairemaker D.A. Pennebaker één iconisch, ontelbaar vaak geïmiteerd beeld opleverde, dan is het dit: de jonge Bob Dylan, die recht voor de camera poseert en één voor één, in hoog tempo, kaarten met trefwoorden uit zijn op de soundtrack klinkende lied Subterranean Homesick Blues tevoorschijn haalt en laat vallen.

Het is de iconische beginscène - vaak beschouwd als de allereerste muziekclip - van een al even iconische film. Donn Alan Pennebaker, die afgelopen donderdag op 94-jarige leeftijd overleed, herdefinieerde met Dont Look Back (1967) de wetten en mogelijkheden van de muziekdocumentaire én die van de documentaire in het algemeen. 

In 1965 op pad met Dylan tijdens diens toer door Engeland, weigerde Pennebaker zijn hoofdpersonage in conventionele interviews aan de tand te voelen, of de film via een voice-over van duidend commentaar te voorzien. In plaats daarvan koos hij ervoor om de scènes voor zich te laten spreken en, op die eigenzinnige openingsscène na, nooit de aandacht op de film-als-film te vestigen. Wanneer Dylan met zijn toenmalige geliefde Joan Baez aan liedjes sleutelt, met fans dealt, stompzinnige journalisten een veeg uit de pan geeft en concurrent Donovan ontmoet, staat Pennebaker die momenten zo weinig mogelijk in de weg. ‘Ik wilde de mensen niks leren over Dylan,’ aldus Pennebaker op zijn website. ‘Ik wilde er slechts bij zijn wanneer Dylan zijn leven vertolkte en tonen waar hij mee te maken had en wat hem interesseerde.’

Tonen in plaats van uitleggen en ‘er slechts bij zijn’: daar was het de in 1925 te Evanston geboren Pennebaker om te de doen. Als een van de grondleggers van de nog altijd invloedrijke Direct Cinema-traditie - kortweg samengevat: de documentairemaker als vlieg op de muur - zocht Pennebaker al in zijn allereerste films manieren om de realiteit zo ongefilterd mogelijk op haar staart te trappen. Compacte filmcamera’s met de mogelijkheid om synchroon geluid op te nemen, waren daarbij essentieel instrumentarium; als zulke camera’s nog niet bestonden, dan zorgden Pennebaker en zijn geestverwanten dat ze er kwamen.

Een van de vroegste en baanbrekende resultaten van die aanpak was de documentaire Primary (1960), rond de in 1960 gehouden voorverkiezingen van de Democratische Partij tussen John F. Kennedy en Hubert Humphrey. Pennebaker verzorgde de montage, Robert Drew voerde de regie en Richard Leacock deed het camerawerk samen met (latere Direct Cinema-grootheid) Albert Maysles. Dankzij het direct opgenomen geluid, een zeldzaamheid in 1960, konden de makers hun personages ongewoon dicht op de huid zitten. Voor Pennebaker, die debuteerde met het in gouden zonlicht en jazz gedrenkte Daybreak Express (1953) en vlak na Primary zelfstandig als regisseur aan de slag zou gaan, tekende zich hier ook al een route uit: politiek en muziek zouden tot aan zijn dood de belangrijkste sferen blijven waarin hij zich als cineast bewoog.

In 1968, een jaar na het legendarische Dont Look Back, maakte hij met Monterey Pop nóg een klassieke muziekdocumentaire. Dat de film zo’n overrompelend verslag kon worden van het eerste grote popfestival ter wereld, was te danken aan de vrijheid waarmee Pennebaker zijn zes co-cameramannen op pad stuurde. Zonder hen verder te sturen konden ze zich (ook backstage) storten op onder meer Jimmy Hendrix, Janis Joplin en Jefferson Airplane; vervolgens was het aan hem om uit al dat materiaal een coherent geheel te smeden. Pennebaker, die ook films rond onder meer David Bowie, Chuck Berry en Branford Marsalis maakte, hield zelf het meest van Depeche Mode: 101 (1989). ‘Picasso zei graag dat hij weer 12 zou willen zijn en weer wilde kunnen tekenen zonder dat het iets moest voorstellen. Mijn film over Depeche Mode is ook zoiets,’ aldus Pennebaker in 2013, in een interview met The Guardian. ‘Ik beschouw hem als de film die zichzelf maakte, op de een of andere manier. Hij is erg simpel en beweert helemaal niks - hij ís alleen maar.’

Depeche Mode: 101 draaide hij samen met Chris Hegedus, met wie hij in 1982 trouwde en die vanaf 1977 vrijwel steeds als co-regisseur zou optreden. Een van hun belangrijkste en succesvolste producties was The War Room (1993), over de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 1992. Omdat ze geen toegang tot kandidaat Bill Clinton konden krijgen, richtten Pennebaker en Hegedus zich op de aanvoerders van diens campagneteam. Het bleek ook inhoudelijk een perfecte keuze. ‘Ik had direct door dat je niet echt iets interessants kunt aanvangen met een persoon die president wil worden,’ vertelde hij in 2011 aan popcultuur-website avclub.com.  ‘Zodra de camera tevoorschijn komt, moet zo iemand doen alsof hij iemand anders is. Daar is weinig amusants aan. Maar mensen als Carville of Stephanopolous kan dat allemaal niks schelen, weet je.’

The War Room profiteerde volop van Pennebakers nuchtere, het-gaat-zoals-het-gaat-houding. Nooit wilde hij zijn wil opleggen aan de mensen die hij voor de lens haalde; nooit moest de werkelijkheid zich schikken naar een vooraf bedacht plan.

Dat geldt ook voor de laatste film die Pennebaker maakte, opnieuw samen met Hegedus. In Unlocking the Cage (2016) richten de twee zich op advocaat en dierenactivist Steven M. Wise, die zich hard maakt voor de (mensen)rechten van chimpansees. Het was via via dat Pennebaker en Hegedus over Wise hoorden, en zo ging dat volgens Pennebaker steeds weer bij de onderwerpen die hem echt aan het hart gingen: ze zochten hem op, in plaats van andersom. ‘Zulke films komen vrijwel altijd via de voordeur bij ons,’ zei hij in 2017 tegen tijdschrift Filmcomment. ‘Ze zijn als kleine kuikens die weten dat ze hier een warm nest zullen vinden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden