Curieuze collectie onder de grond

Nederland Jezuïetenberg..

Aan het einde van de doodlopende gang, 40 meter onder de grond, zitten, staan en hangen Boeddha, Shiva en Jezus naast elkaar. De eerste twee zijn uitgehouwen uit het zachte mergel, Jezus is met houtskool op de muur getekend. De kunstwerken zien eruit alsof ijverige Jezuïeten ze gisteren hebben vervaardigd, in plaats van tientallen jaren geleden.

Dat is een van de voordelen van een weinig bezocht rijksmonument onder de grond. Alles blijft in perfecte staat; de verderfelijke invloeden blijven buiten. Of zoals gids Peter Houben het verwoordt: ‘Hier verandert niets, want hier is niets. Geen licht, geen klimaat, geen geluid en geen tijd.’

‘Hier’ is de Jezuïetenberg net buiten Maastricht, op een steenworp van de Sint-Pietersberg. De berg diende in de 18e en 19e eeuw als mergelgroeve, waardoor een uitgebreid gangenstelsel is ontstaan. Zonder lampjes zie je er niets, zonder gids verdwaal je er, en niemand die er hulpgeroep hoort; het mergel absorbeert de wanhopige kreten nog ver voor het eventuele redders kan bereiken.

Spannend genoeg, maar deze berg heeft nog iets extra’s. Toen de mergelarbeiders de berg verlieten, trokken de Jezuïeten uit Maastricht erin. Elke woensdag, de dag van ontspanning voor de scholastieken, maakten zij er houtskooltekeningen, of houwden met behulp van stukken glas, schroevendraaiers, aardappelschilmesjes, nagels of wat zij ook maar tot hun beschikking hadden sculpturen uit het zachte mergel.

Het resultaat is een bonte verzameling van 450 werken. Beelden van Bengaalse tijgers, Romeo en Julia en Assepoester worden afgewisseld met gekopieerde tekeningen van de Emmausgangers (Rembrandt) en de Piëta (Michelangelo). Maar ook Tom Poes, Pa Pinkelman, tante Pollewop en Peter Pan sieren de muren. Veel beeltenissen uit Indonesië ook, gemaakt door Jezuïeten uit ‘de Oost’, een complete maquette van Tsjecho-slowakije inclusief hoogteverschillen, en zelfs het Alhambra is voor een deel nagebouwd, compleet met fontein.

Logisch dat de toeristen kwamen. Al eind 19e eeuw werden er door de uitbater van het café aan de voet van de berg commerciële rondleidingen georganiseerd. Groot succes. Het werd er zo druk dat je op zondag ‘zonder lamp van groep naar groep kon lopen’, en dat zegt wat.

Ook de plaatselijke jeugd liet zich niet onbetuigd. Er werd ingebroken, vernielingen werden aangericht en jonge stelletjes deden op donkere plekjes in de grot de dingen die jonge stelletjes zoal doen op donkere plekjes.

De plaatselijke krant sprak er schande van; die jeugd van tegenwoordig ‘in zo’n schoonen berg, al bezocht door de beroemde architect Cuypers’. De bisschop werd erbij gehaald, de berg ging op slot, en kwam in beheer van de Jezuïeten tot zij in 1967 Maastricht verlieten.

De berg zit nog steeds op slot. Tweemaal zelfs. Grote ijzeren deuren die piepend dichtvallen. Maar met een gids van stichting de Jezuïetenberg mag je naar binnen. Brede gangen, op het oog onlogisch ingedeeld zoals het goed labyrint betaamt, een tapijt van mergelgruis op de grond, en licht van twee meegebrachte lampen.

Gids Houben weet veel, zo niet alles over de berg. Zelf ziet hij niet goed, zijn zicht is nog slechts 5 procent, maar dat is geen enkel probleem; dat hij de kleinste tekeningen hoog in de gangen niet kan zien, belet hem niet deze met zijn lamp te beschijnen, zo goed kent hij de groeve.

De anekdotes die bij de kunstwerken en de Jezuïeten horen, zijn talrijk. Zij hielden van wijn, een goede sigaar, en de vreugde van een goede grap. Dus staan er ook spotprenten op de muur waarin minder geliefde paters bij de neus worden genomen, en vertellen Jezuïeten elkaar vandaag de dag nog over ordegenoot ‘Krekelberg’, die eigenhandig een tunnel groef. In zijn blote kont.

Rest de vraag wat Boeddha en Shiva daar doen, in zo’n katholieke omgeving. En de koranverzen op het Alhambra, of de kopie van Jezus aan het kruis van de schilder Servaes. Want stond die niet op de Index, de lijst met voor katholieken verboden kunstuitingen?

De Jezuïeten werden opgeleid tot intellectuele individualisten, met een grote spirituele interesse. Zij maakten wat ze zelf wilden maken, en gingen daarbij een discussie of provocatie niet uit de weg. Dus werden ook symbolen uit andere religies aan het mergel toevertrouwd. Door de regel dat een kunstwerk van een ander nooit verwijderd mocht worden en de ideale omstandigheden in de berg zien de kunstwerken er precies zo uit als op de dag dat ze werden gemaakt. Voor iedereen te zien van boven de achttien, want de donkere hoekjes zijn voor jonge stelletjes nog altijd verboden terrein.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden