Interview Olivier Reiter

Cultuurhistoricus Olivier Rieter: ‘Nostalgie is onlosmakelijk verbonden met moderniteit’

Hoe sneller de tijd naar ons gevoel gaat, hoe vaker we een verfraaid verleden oproepen. Dat constateert cultuurhistoricus Olivier Rieter, die morgen in Tilburg promoveert op nostalgie, en dan vooral in Brabant.

Een nostalgietripje naar het Openluchtmuseum in Arnhem. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

We betalen contactloos in de supermarkt, maar kijken ook verlekkerd naar oude foto’s van de kruidenier om de hoek en de melkboer die zijn bestelling aflevert bij de voordeur met het touwtje uit de brievenbus. We staan in de file om in het Openluchtmuseum naar de paardentram te kijken. We streamen muziek op onze smartphones, maar koesteren ook onze oude lp’s in hoezen waarvan we nu pas beseffen hoe prachtig die waren. Nostalgie is, kortom, onlosmakelijk verbonden met moderniteit. En naarmate de tijd –  in onze waarneming  – versnelt, roepen we vaker het veronderstelde of gedroomde verleden op. De Brabantse cultuurhistoricus Olivier Rieter (1975) schreef er een proefschrift over waarop hij vrijdag aan de Tilburgse universiteit promoveert.

Is nostalgie niet van alle tijden?

‘Je zou de renaissance kunnen zien als een uiting van nostalgie naar de Oudheid. Maar het begrip nostalgie stamt pas uit de 17de eeuw en had destijds meer de betekenis van heimwee. In de 19de eeuw, de tijd van de industrialisatie, ontwikkelde nostalgie zich tot een hulpmiddel om het hoofd te bieden aan snelle technologische en maatschappelijke ontwikkelingen.’

Ze heeft dus een psychologische functie?

‘Ja, nostalgie is een vlucht in de veronderstelde veiligheid van het verleden. Het verleden wordt verfraaid, er wordt naar believen in geschrapt en er worden dingen aan toegevoegd zodat we ons er behaaglijk bij voelen. Ik heb het daarom over nostalgieën, omdat er heel veel verschijningsvormen zijn, van vintage tot re-enactments, van Boer zoekt Vrouw tot de sepiagloed die over hedendaagse foto’s wordt gelegd, van nieuwbouwwijken in retrostijl tot museale reconstructies van de jaren vijftig – die trouwer aan het verleden zijn dan het verleden zelf.’

Uw proefschrift heeft vooral betrekking op Brabant. Is die provincie gevoeliger voor nostalgie dan, zeg, de Randstad?

‘De ontkerkelijking heeft hier diepere sporen getrokken dan elders. Brabant ademde katholicisme, en dat verdween in een paar jaar tijd. De nostalgische verwerking begon eigenlijk al toen dat proces nog gaande was. In de jaren zestig schreef Michel van der Plas al over het rijke roomse leven van weleer. Niet om de nostalgie te voeden. Hij beschreef vooral de bedompte atmosfeer van de oude leefwijze. Maar de meeste mensen die zijn boek kochten, deden dat vermoedelijk uit een zucht van nostalgie. Heimwee naar een samenleving die in staat van afbraak verkeerde.’

Olivier Rieter Beeld Olivier Rieter

Is toen ook het Bourgondische verleden uitgevonden?

‘Dat had meer zijn wortels in het verleden van Brabant als arm, enigszins achtergesteld buitengewest. Als compensatie daarvan werd de Bourgondische mythe gecreëerd. Brabant maakte weliswaar ooit deel uit van het hertogdom Bourgondië, maar de associatie met rijkdom en overdaad was historisch zeker niet correct.’

Nostalgie is dus ahistorisch.

‘Ja, dat is haar paradox. Enerzijds wordt het verleden geëerbiedigd, anderzijds wordt erin geknipt en geplakt, en wordt het verbeterd en van nieuwe contexten voorzien.’

Bent u zelf ook deelgenoot van de Brabantse nostalgie?

‘Zeker. Ik heb een tijd in Utrecht gewoond, maar keerde uit nostalgische overwegingen terug naar Brabant zodra dat kon. Bij terugkeer merkte ik dat de gezelligheid en de gemoedelijkheid die ik had gemist maar ten dele realiteit waren, maar ik trof er toch genoeg van aan om me weer thuis te voelen.’

Kan nostalgie ook schadelijke vormen aannemen?

‘Je zou kunnen zeggen dat Trump de belichaming is van politieke nostalgie. Onder de lokroep ‘Make America great again’ roept hij een beeld op van een land dat nooit heeft bestaan. Hij bouwt letterlijk en figuurlijk muren rondom de eigen biotoop en miskent dat het grote Amerika een immigratieland was. Dat is een bedenkelijke vorm van nostalgie.’

Olivier Rieter: Het Patina van de tijd. Vormen en functies van hedendaagse nostalgie en nostalgisering in Noord-Brabant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.