Culinaire veelvraat Janny van der Heijden: 'Leer luisteren naar je lijf, niet naar trends'

De grande dame van kijkcijferkanon Heel Holland Bakt

Janny van der Heijden, de grande dame van Heel Holland Bakt, is achter de schermen een culinaire veelvraat. Ze vond nieuw houvast als vrijmetselaar. 'Ik houd van nuance, ook in smaken.'

Janny van der Heijden Beeld Noël Loozen

Als je klokke half 10 's morgens bij Janny van der Heijden aanbelt, is de kans groot dat ze de bel niet hoort. Niet omdat ze doof is, maar doordat op dat tijdstip juist het carillon klingelt van het landhuis waarnaast ze woont. Dat geeft de bezoeker tijd om te genieten van de sierhagen en de berceau in de tuin, totdat na nog een keer trekbellen Van der Heijden de deur van haar koetshuis opendoet, in gezelschap van haar tweedekansteckel. Dat hondje is sinds haar adoptie door Van der Heijden zo blij dat ze niet meer opgesloten zit dat ze dronken van vrijheid kwispelend door de kamer stuitert, over oude tapijten, onder stoeltjes met krulpoten, barokke kroonluchters, en langs tapisserieën en vergulde spiegels. Van der Heijden, zo blijkt, is geen type voor strak design, rechtlijnigheid in het algemeen en rechte lijnen in het bijzonder. Die laatste kán ze niet eens zien, maar daarover zo meer.

Het gesprek begint bij haar antiek, en waar dat allemaal vandaan komt. Overal en nergens. Net zoals Janny - de grande dame van het kijkcijferkanon Heel Holland Bakt, moeder van twee zonen en grootmoeder van twee kleindochters - zelf een wonderlijk amalgaam is van rollen, talenten en ervaringen.

'Mijn leven,' zegt ze, 'hangt aan elkaar van toevalligheden. Ik ben van de ene in de andere baan gerold. Ik heb mijn studie Nederlands niet afgemaakt omdat ik zwanger was van mijn oudste zoon Roderick. Als vrouw van een arts kreeg ik de opdracht doktersromans te vertalen. Toen ik daarna bij een uitgeverij terechtkwam en er een collega was uitgevallen ben ik ook kookboeken gaan vertalen. In de tekst zette ik er commentaar bij, omdat ik vond dat ik het beter wist. Toen zei de uitgever: 'Waarom maak je zelf geen kookboek?'.'

Het contract voor het kookboek was nog niet getekend of Van der Heijden kreeg last van blinde vlekken en zag amper nog. Het duurde even eer ze hoorde wat het was, er werd even gedacht aan MS en een arts stuurde haar zelfs door met een verwijsbrief met 'HY' erop, dokterscode voor hysterie. Het bleek de vrij zeldzame aandoening geografische choriopathie. Haar zicht kwam grotendeels terug, maar nog steeds ziet ze geen rechte lijn meer recht, alsof ze de wereld ziet door een lens met een waterdruppel erop.

Was je niet doodsbang?

'Ik kon en kan in paniek raken als ik niet zeker weet of iets recht of grillig hoort te zijn. Maar ik heb met mijn kwaal leren leven, ik mag autorijden, en heb manieren gevonden om gezichten te zien door ze om mijn blinde vlekken heen te scannen. Het maakte me alleen maar vastberadener. Ik had een contract op zak en dacht: als ik blind kan typen, kan ik ook halfblind een kookboek schrijven. En dat heb ik gedaan. Mijn eerste eigen kookboek draaide om pasta. Ik heb eindeloos onderzoek gedaan en recepten uitgeprobeerd thuis. Roderick zat nog in de wipstoel en heeft zich ongans gegeten.'

Wat maakt van een kookboek een goed kookboek?

'Het moet je triggeren, en de receptuur moet kloppen. Ik vind het belangrijk dat er ook ruimte is voor cultuurhistorie, verhalen over producten en tradities. Ik wil zelf altijd weten waar alles vandaan komt. Ik heb veel geleerd van mijn moeder en mijn tante, maar verder ben ik een autodidact op het gebied van koken. Tuurlijk, ik heb cursussen gedaan, tot cursussen bij Pat van den Wall Bake aan toe, maar ik heb nooit een echte opleiding gevolgd.'

Heb je dat ooit gemist of betreurd?

'Ik heb overwogen om een half jaar of een jaar naar de kookschool Cordon Bleu in Parijs te gaan, maar dat is er nooit van gekomen. Ik had simpelweg teveel te doen.'

Wat vind je van kookbloggers?

'Bij mensen die bloggen zonder iets toe te voegen, denk ik: hou het liever voor jezelf. Lang niet alles klopt. Superfoods bestaan niet, je gaat er heus niet uitzien als een blogger als je eet als een blogger. Het is soms ook gevaarlijk: van te weinig koolhydraten kun je hartstikke depressief worden. Alles in een blender gooien en vermalen tot smoothie is ook niet goed, er is zelfs een relatie tussen te weinig kauwen en dementie. Eten heeft met zó veel meer te maken. Je moet uitvinden wat bij jou past. Wat ik vooral wil zeggen: je moet leren luisteren naar je lijf, niet naar trends.'

En zo doceert juffrouw Janny nog een poosje door: over de valkuil van kant-en-klaareten, over de weldaad van verse producten. Wie bij Janny op visite komt, krijgt behalve voortreffelijke koffie uit Wedgewoodservies en dampend warm chocoladegebak ook een hartstochtelijk college over eten. Want veel meer nog dan een BN'er en een jurylid is Van der Heijden een culinair apostel, een kookboekenveelschrijfster en een kookprogrammamaker. Haar carrière in een notendop: dankzij haar kookboeken kreeg ze een receptenrubriek in het Haarlems Dagblad en volgde ze later de legendarische Wina Born op bij de regionale kranten van de GPD. Ze werkte mee aan tv-programma Koken met Sterren, werd internationaal hoofdredacteur van de online-start-up Recipeweb, deed klussen voor Albert Heijn en werd in 2001 hoofdredacteur van Tip Culinair - tot ze ziek werd. Voor Tip was ze op reis geweest naar Jordanië, waar ze van terugkeerde met een luchtweginfectie die uitmondde in een long- en hartvliesontsteking - vermoedelijk, maar daar heeft ze het liever niet meer over, omdat haar immuunsysteem haperde na een foute beautybehandeling met melkzuurfillers, om rimpels en lachplooitjes op te vullen.

'Ik had hoge koorts, was benauwd, had rare uitstralende pijn naar mijn oren en druk op de borst. Mijn ex hoorde dat, vertrouwde het niet en zorgde ervoor dat ik werd opgenomen. Ik ben met spoed naar de intensive care gebracht waar ze lang met me bezig zijn geweest. Ik kreeg er flarden van mee, hoorde iemand zeggen: 'We raken haar kwijt, er moet nú iemand komen.' Ze noemden de naam van mijn ex en vroegen naar mijn beste vriendin, maar ik wilde niemand aan mijn bed. Diederick wilde ik hier ook niet mee confronteren, zo'n kind nog, in z'n eentje - want Roderick studeerde al. Weer hoorde ik: 'We raken haar kwijt!' En plots was alle pijn weg, en alle stress. Ik zag mezelf liggen vanuit een hoek bovenin de kamer - ik weet nog precies welke hoek. Ik was volslagen rustig, een staat die je alleen bereikt als je heel ervaren bent in meditatie denk ik. Terwijl: hoe vreselijk is het voor een moederkloek als ik om te bedenken dat je doodgaat? Geen idee hoe lang het duurde, waarschijnlijk a blink of an eye, maar plots was ik terug in mijn lichaam en hoorde ik een verpleegster zeggen: 'Weet jij of ze altijd zo scheel kijkt?' Ik voelde ook de pijn weer, merkte dat ik scheef in bed lag en dat ik aan allerlei slangen en zuurstof en infusen lag. Toen ik weer bij bewustzijn was, keek ik naar mijn lijf en het eerste wat ik dacht was: maar zulke benen héb ik helemaal niet! Ze waren opgezwollen omdat ik vocht vasthield.'

CV Janny van der Heijden

1954 Geboren in Haarlem
1978 Geboorte zoon Roderick.
1979 Studie Nederlands
1980 Eerste kookboek onder de naam Janny van der Lee: Pasta - Alles over Italiaanse deegwaren.
1984 - 2017 Kookrubriek in GPD/Persgroep-kranten en AD.
1987 Geboorte zoon Diederick.
1996 Oprichting Janny van der Heijden Producties.
1998-2000 Eindredacteur tv-programma Koken met sterren en samensteller kookboeken Albert Heijn.
2000 Internationaal hoofdredacteur Recipeweb.
2001- 2003 Hoofdredacteur Tip Culinair.
2002 - 2014 Advieswerk voor tv-programma's Life & Cooking, Wie is de chef?, Masterchef, Mijn tent is top, auteur van De Nationale Eettest en Obese en kookboeken voor onder meer Ikea.
2013 Jurylid Heel Holland Bakt.
2015 Kookboek Elke dag vers - koken met Janny, opgedragen aan kleindochter Isabel
2016 Kookboek Pasta di Janny.
2017 Boegbeeld taskforce 'Gezond eten met ouderen'.

Van der Heijden woont met haar teckel Nhaan in Aerdenhout.

Eerst bijna blind, en twintig jaar later bijna dood. Wat is er waar van het cliché: if it doesn't kill you, it makes you stronger? 

'Ik weet nu dat ik dit soort grote tegenslagen aan kan. Het zorgt ervoor dat je beter weet wat je wel en wat je niet wilt, dat je beter voor jezelf kunt opkomen. Toen ik na het ziekenhuis terugkwam bij Tip Culinair was daar het weer nogal omgeslagen. Het ging alleen nog maar over cijfers. Ik wás al een commercieel denkende hoofdredacteur, vergis je niet. Ik had klussen voor Ikea-kookboeken binnengehaald, gaf adviezen aan tv-programma's waarvoor niet ik maar de uitgeverij betaald werd. Toen ik hoorde dat iedereen opnieuw moest solliciteren naar z'n eigen functie dacht ik: ik lijk wel gek, ik begin voor mezelf en neem de opdrachten voor Ikea en voor tv mee.'

Wat heb je allemaal gedaan?

'Ik heb geadviseerd bij Life & Cooking, Wie is de chef?, Masterchef, Mijn tent is top, De Nationale Eettest en Obese. Maar: altijd achter de schermen als bedenker of maker.'

Janny van der Heijden met haar teckel Nhaan Beeld Noel Loozen

En hoe kwam je vóór de schermen bij Heel Holland Bakt terecht?

'Ik werd als programmamaker gevraagd mee te denken over Heel Holland Bakt, toen iemand van programmaontwikkeling zei: 'Maar jij past zélf heel goed in de jury'.'

Wat is het geheim van het succes denk je?

'Dat het niet gescript is. De bakkers zijn mensen die hartstochtelijk met hun hobby bezig zijn. Wat ook meespeelt is dat we kritisch zijn, maar mensen in hun waarde laten. Ik heb altijd moeite gehad met kookprogramma's waarin vloekende chefs de kandidaten onderuithalen.'

Zijn Robèrt, je medejurylid, en jij bewust zo verschillend gecast: hij een tikje boers en jij als deftige dame?

'Nee, dat is puur toeval, en het werkt wonderwel. Wij schakelen feilloos samen. We zitten elkaar qua kennis niet in de weg. Hij zit op de techniek en ik op smaak en creativiteit.'

Hoe is het om Bekende Nederlander te zijn?

'Ik ben niet anders dan vroeger, ik doe niet anders dan vroeger, maar mensen reageren anders op me, zijn aardiger tegen me op straat of in restaurants. Ik heb geen nare ervaringen tot zover, maar het blijft wennen. Ik let wel extra op wat ik in mijn karretje leg in de supermarkt en maak me niet meer op achter het stuur. Ik ben wel blij dat het me overkomt op deze leeftijd. Ik weet dat alles relatief is, ik weet ook wat roem kan doen met mensen, dat sommigen gaan denken dat ze speciaal zijn.'

Maak je wel eens gebruik van je roem?

'Ik vind dat ik er iets goeds mee moet doen. Daarom maak ik deel uit van een taskforce die zich namens de ministeries van Volksgezondheid en Economische Zaken bezighoudt met ouderen en voeding. We brengen in kaart waar de problemen zitten, waar er al goede initiatieven worden ontplooid en wat er nog moet veranderen. Zeker als mensen alleen zijn nemen ze vaak niet meer de moeite om te koken, ze eten drie keer per week een kant-en-klaarmaaltijd en de rest van de week brood, omdat het anders te duur of te ingewikkeld wordt. Ik vind dat schrijnend. En zelfs als mensen wel al samen eten, in een verzorgingstehuis bijvoorbeeld, dan nog kan het vaak beter. Door ervoor te zorgen dat mensen ook samen praten of nog beter: samen koken, zodat ze zich bewust zijn van wat ze eten.'

En krijg je ook idiote verzoeken nu je bekend bent?

'Ik doe er meestal niet aan mee, maar ben voor van alles gevraagd, van Wie doet de afwas tot Jouw vrouw, mijn vrouw - nou, surprise, ik ben al jarenlang niemands vrouw!'

Hoe ingrijpend was het voor je om te scheiden?

'Mijn man ging een dag na Kerst weg, een week daarvoor had ik mijn vader begraven en een half jaar daarna mijn moeder. Om in zo'n korte tijd drie dierbaren te verliezen, dat is zó zwaar, dat wens ik niemand toe. Ik weet nog dat bij mij het gevoel overheerste 'van' niemand meer te zijn. Natuurlijk, ik was moeder van Roderick en Diederick, mijn ankers - hoe héb ik die twee namen bij elkaar kunnen verzinnen, trouwens - maar ik was niet zozeer ván hen, als wel vóór hen. Ik besloot dat het ze aan niets mocht ontbreken door de scheiding. Roderick studeerde al, hem moest Diederick behalve zijn vader en zijn opa en oma ook al missen. Vandaar dat ik per se in Aerdenhout wilde blijven wonen, zodat hij dezelfde school en vriendjes zou houden. De eerstvolgende Kerst wilde ik niet met z'n drieën thuis vieren, waar het gemis immens zou zijn, dus zijn we naar Amerika gevlogen. Ik heb een auto gehuurd en we hebben 3.000 kilometer gereden, naar Miami, Key West en Disneyland. Ik dacht: we gaan nieuwe herinneringen opdoen. Mensen zeiden: wat loop je hard van stapel, je neemt niet de tijd om je verdriet te verwerken. Maar dat kon ik toen niet, nog niet. Soms kun je niet alles in één keer aan.'

André van Duin, Janny van der Heijden en Robert van Beckhoven van Heel Holland Bakt

Heb je het inmiddels wel verwerkt?

'Absoluut. Ik heb van mijn zwager, die psychiater is, ooit gehoord dat een scheiding verwerken zeker drie jaar kost. Ik dacht: welnee. Maar het is wel zo. En de mijne is nu twintig jaar geleden. Ik heb een tijd getwijfeld: is mijn huwelijk dan niks waard geweest? Maar nu kan ik zonder rancune zeggen dat die tijd waardevol is geweest. Soms lopen mensen een poosje met je mee om daarna een andere kant op te gaan. Dat wil niet zeggen dat die wandeling samen zinloos was.'

Ben je om dit soort inzichten te krijgen bij de vrijmetselaars gegaan?

'Ik had na mijn scheiding en de dood van mijn ouders behoefte aan een nieuw houvast. De een zoekt en vindt het in yoga of religie, maar dat past niet zo bij mij. Ik kende via mijn ouders mensen die vrijmetselaar waren en heb een mail gestuurd naar hun loge, of er ook vrouwen lid mochten worden, en ben doorverwezen naar een gemengde loge.'

Wat trekt je er zo in aan?

'Dat het niet dogmatisch is, niet zwart-wit. Ik hou van nuance, ook in smaken. Ik heb leren luisteren, filosoferen, werken aan mezelf. Het idee is dat je een ruwe steen bent die je door inzicht en oefening kubiek kunt maken.'

Waarom is het zo geheimzinnig? Is het een eliteclub voor de hoogopgeleide, rijke happy few?

'Het is niet geheimzinnig, maar we schreeuwen niets van de daken. Het is juist de bedoeling dat je je uit eigen beweging en nieuwsgierigheid aanmeldt. En rijkdom heeft er niets mee te maken, je moet vooral bereid zijn om aan jezelf te werken, nadenken over je eigen rol in de maatschappij.'

Wat wil je zelf bijdragen aan deze maatschappij?

'Ik wil positiviteit om me heen zaaien, mensen verbinden, in wat dan ook: in vriendschap, aan tafel.'

En wat staat er nog op je carrièreplanning?

'Wat er maar mijn kant op rolt: een informerend televisieprogramma over specerijen lijkt me geweldig, vanuit historisch perspectief. Of een talkshow over eten. Of een koffie- en lunchtent. Nieuwe boeken maken. Verder met de taskforce.'

Heb je ooit last van keuzestress?

'Ik heb vaak te horen gekregen: jij doet zoveel verschillende dingen, je moet meer focussen. Maar waarom zou ik? Ik vind alles leuk! De rode draad is altijd weer mijn liefde voor eten. Voor elke doelgroep vind ik wel weer een ander medium, en een andere toon. Ik hoorde ooit een oude oosterse waarheid: je moet overal je hengel uitgooien, je weet nooit waar de vis bijt.'


Twaalf interviews om het jaar mee af te sluiten

Van politicus Thierry Baudet tot vegaslager Jaap Korteweg: in de interviewspecial van Volkskrant Magazine blikken we met twaalf personen die hun stempel op het jaar hebben gedrukt terug op 2017, én kijken we vooruit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.