Recensie Fotografie

Cruijff als provo én rolmodel: expositie Face to Face toont hoe je met oude portretfoto’s nieuwe verhalen schrijft (vier sterren)

De expositie koppelt steeds twee portretten uit de collectie die op elkaar aansluiten, of juist niet.

Hella S. Haasse. Jaartal onbekend. Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad

Fotoportretten – maak daar maar eens een goeie tentoonstelling mee. Zijn de modellen onbekend, dan moet er wel een heel interessant verhaal achter zitten, willen al die starende koppen niet te snel saai worden. En zijn de mensen op de foto bekend of zelfs beroemd, dan is de kans groot dat het bezoek de foto’s beschouwt als veredelde posters en het vakmanschap van de fotograaf over het hoofd ziet. In het Nationaal Archief in Den Haag vond men de gulden middenweg: de expositie Face to Face koppelt steeds twee portretten uit de collectie aan elkaar die wat betreft vorm of sfeer mooi op elkaar aansluiten of juist elkaars tegengestelde zijn. Tegelijkertijd wordt, met behulp van andere foto’s en documenten, het achterliggende verhaal in een breed historisch perspectief gezet. Ja, je hebt de beschikking over 137 kilometer aan papieren archief of je hebt het niet natuurlijk.

Zo zorgden die extra documenten er bijvoorbeeld voor dat het verhaal rond een portret van een jonge Johan Cruijff, in 1967 dromerig vereeuwigd door fotograaf Louis van Paridon, en dat van een Ajax-supporter met een koddig hoedje op, uit 1966 door Cor Jaring, verrassend kon worden aangevuld. Aan de hand van Elseviers Weekblad uit 1967, met op het omslag de beroemd geworden foto van Paul Huf (Ajax-coryfeeën Johan Cruijff, Klaas Nuninga, Sjaak Swart en Piet Keizer) en andere documenten en foto’s trok men hier moeiteloos een lijntje van de Amsterdamse provobeweging uit de jaren zestig naar de voetbalwereld. Cruijff fungeert daarin als een soort verbindingsstuk. Enerzijds als een voetballer die net als de provo’s moeite had met gezag en daarom door Elseviers Weekblad ‘een Amsterdams lieverdje’ werd genoemd (hopla, een referentie naar standbeeld Het Lieverdje op het Spui, verzamelpunt voor de provo’s), anderzijds als bekende Nederlander met een voorbeeldfunctie.

Javaanse man, circa 1931, van fotojournalist Ellen Catleen. Beeld Nederlands Fotomuseum

Voor het samenstellen van Face to Face werkte het Nationaal Archief samen met Bas Vroege van Paradox, producent van sociaal-maatschappelijke (fotografie-)projecten. In de donkere, geklimatiseerde tentoonstellingsruimte, spannend vormgegeven door Kummer & Herrman, bracht Vroege 45 portretparen samen, afkomstig uit de grootste fotografieverzameling van Nederland. Dat ís het Nationaal Archief namelijk: hier bevinden zich 15 miljoen foto’s, negatieven en dia’s, afkomstig uit de archieven van onder meer het voormalig Algemeen Nederlandsch Fotobureau, Elsevier en Spaarnestad Photo, waartoe ook de fotoarchieven van onder andere Het Leven, De Geïllustreerde Pers en ABC Press behoren.

Het resultaat is een prettig door de geschiedenis meanderende tentoonstelling, met als fijne extra’s ingesproken verhalen van Wilfried de Jong, Onias Landveld en AudioCollectief Schik, en zelfs een visuele podcastserie. Dat de keuzen hier en daar best wat scherper hadden gekund (de geschiedenis is generiek, maar kan als je wil ook best specifiek zijn) doet niets af aan de zorgvuldigheid waarmee steeds twee portretten aan elkaar werden gekoppeld. En je kunt ook zeggen: zo is er voor elk wat wils.

Monica Lewinsky werd gecombineerd met Mata Hari, vrouwen die werden veroordeeld vanwege hun (vermeende) affaire met een hooggeplaatste man. Een onbekende Amerikaanse soldaat in Vietnam met Richard Nixon, de president die verantwoordelijk was voor de veel te late beëindiging van de oorlog aldaar. Een Turkse migrant bij een demonstratie tegen het sluiten van een fabriek in 1977 met Ruud Lubbers, die tijdens de jaren van hoge werkloosheid het hoofd koel hield en strenge bezuinigingsmaatregelen afkondigde.

Het mooist zijn de combinaties van uitersten, van mensen die wat betreft maatschappelijke positie en overtuigingen ver van elkaar verwijderd waren en die hier nu, dankzij de fotografie, twee kanten van hetzelfde verhaal vormen. Face to Face mag dan geen fotografietentoonstelling pur sang zijn, ze laat wel zien waarin het medium altijd ijzersterk is geweest: het vastleggen van tegenstellingen die gelijktijdig plaatsvinden.

Face to Face. T/m 6/1 in het Nationaal Archief, Den Haag

Verrassende vondsten in de schatkamer

Zo’n uitgebreid archief is uiteraard een schatkamer voor wie erin spitten mag. En zelfs voor de conservatoren die dat dagelijks doen, levert het nog weleens verrassingen op. Tijdens het samenstellen van Face to Face deed men in het Nationaal Archief een mooie ontdekking. Er dook een onbekende originele afdruk op van Ellen Catleen, die in de jaren dertig als correspondent in China werkte. Het is een zwart-witportret van een Javaanse man uit 1931, gemaakt aan boord van een schip in opdracht van de Java-China-Japan Lijn. Het is een van de vroegste foto’s van Catleen en een bijzondere vondst, omdat het grootste deel van haar oeuvre verloren is gegaan. Een andere vondst (eerder gedaan, nu pas tentoongesteld) betreft drie onbekende foto’s uit 1934 van de Indiase politieke en religieuze leider Mahatma Gandhi in het privéalbum van een Nederlandse ingenieur, destijds als aannemer werkzaam in Bhavnagar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.