Recensie Wim Crouwel: Mr. Gridnik.

Crouwels knallende kleurcombinaties en frivole letters getuigen van enorme creativiteit ★★★☆☆

Dat aspect van de grafisch ontwerper wordt mooi belicht in de tentoonstelling Mr. Gridnik.

Het New Alphabet van Wim Crouwel. Beeld Stedelijk Museum Amsterdam

Het is bijna een puntdicht dat grafisch ontwerper Wim Crouwel (1928-2019) heeft geschreven in zijn New Alphabet. Deze abstracte letters uit 1967 bestaan uitsluitend uit staande en liggende streepjes, die zorgvuldig zijn getekend op een vel papier met een rechthoekig rasters. Pas na aandachtig kijken zijn de woorden van deze humorvolle zelfschets te ontcijferen: 

Ik heb niets tegen de natuur

wel vind ik planten gauw te rommelig

Aan de minuscule rafel aan het uiteinden van de letters is nog net te zien dat ze met de hand zijn getekend. Het is een speels briefje, met een vleugje ironie zelfs. Dit is niet de Wim Crouwel zoals we hem denken te kennen, de ernstige ontwerper met zijn strenge stijl.

Toch zit de hele solo-expositie Wim Crouwel: Mr. Gridnik in het Stedelijk Museum Amsterdam samengebald in dit ene achteloze briefje. Crouwel hield weliswaar van rechte lijnen, zo blijkt ook in de vijf museumzalen. Maar hij was allesbehalve rechtlijnig. Zeker zijn beginjaren worden gekenmerkt door een enorme experimenteerdrift. Neem zijn allereerste poster voor het Van Abbe Museum in Eindhoven voor de expositie Nieuwste Aanwinsten. Het ontwerp uit 1957 wordt bepaald door een scheefstaande ‘N’ die de bovenste helft van de poster vult. De onderste helft is een rechtopstaande ‘A’, waarvan de schuine streep doorloopt in de scheve ‘N’. De letters, die een duet lijken te dansen op het papier, zijn zowel abstract als figuratief – een pakkend logo maar ook een geometrisch kunstwerkje. Het zijn de uitersten waartussen Wim Crouwel zijn hele loopbaan opereerde. Soepel combineerde hij zijn werk voor de culturele sector met commerciële opdrachten.

Poster van Wim Crouwel. Beeld Stedelijk Museum Amsterdam

Het hoogtepunt van Mr. Gridnik zijn niet eens de vele onderbelichte parels uit zijn oeuvre, zoals een poster uit 1970 voor een Claes Oldenburg-expositie in het Stedelijk Museum. Het zijn juist die onzekere schetsjes en probeersels in dat eeuwige grid. (Mooi detail ook: zelfs dat gridpapier was door Crouwel zelf ontworpen.) Van dezelfde Oldenburg-poster hangt een eerste versie waarop woorden als ‘centreren’ en ‘regellengte?’ zijn geschreven. Goed is te zien dat hij al tekenend zoekt naar de juist verhouding van de letters die hij speciaal voor deze ene poster ontwierp. Letters die schitteren als Amerikaanse neonlichten. Het is een ontwerp dat eerder expressief en persoonlijk is dan rigide en minimaal.

In weerwil van de digitale uitstraling van zijn werk – het New Alphabet wordt wel gezien als de eerste computerletter – was Crouwel bovenal een ambachtelijk ontwerper, diep geworteld in de 20ste eeuw. De ironie wil dat zijn beroemdste letter, de Gridnik (vandaar die expositietitel), werd ingehaald door de computer. Crouwel werkte aan een nieuw lettertype voor de Italiaanse fabrikant van schrijfmachines Olivetti. Maar door de introductie van de computer was er geen interesse meer in. Dit ontwerp zou hij vervolgens uitwerken tot de Gridnik. De oorspronkelijke letter kent overigens toch nog bijna elke Nederlander boven de 30 jaar door de ‘cijferpostzegel’.

Wat Mr. Gridnik niet is: de gedroomde overzichtsexpositie die recht doet aan de veelzijdigheid van misschien wel de belangrijkste Nederlandse ontwerper. Er ontbreken simpelweg te veel van zijn befaamde werken; bovendien  is daarvoor de context te summier. Maar wat de compacte presentatie van hoofdzakelijk posters en catalogi – en vooral dus de schetsen en probeersels daarvan – wél biedt, is een fascinerend beeld van een ambachtelijk  estheet. Waarmee voorgoed is afgerekend met het stigma van apostel van ‘De Nieuwe Lelijkheid’, dat Crouwel in de jaren zeventig werd toebedeeld. De knallende kleurcombinaties, de frivole letters die soms over elkaar buitelen en vooral de precisie waarmee hij tekende, getuigen van enorme creativiteit en vormlust. Dit is een ontwerper die weliswaar streeft naar ordening, maar toch fantasievol en en levendig werk maakt.

Wim Crouwel: Mr. Gridnik

Stedelijk Museum Amsterdam. 

T/m 22/3/2020. ★★★☆☆

Ontwerp van Wim Crouwel

(On)gelukkig toeval

Op de dag van zijn begrafenis, donderdag 26 september, was op de publieke omroep de première van de documentaire Wim Crouwel: modernist te zien – een uitzending die al maanden was gepland. Een dag later – vrijdag dus – opende in het Stedelijk Museum Amsterdam de solotentoonstelling Wim Crouwel: Mr. Gridnik, waarschijnlijk al jaren geleden gepland. Dat beide eerbetonen samenvielen met zijn overlijden is een bizar toeval, al was zijn gezondheid inmiddels broos. 

Documentaire en expositie waren gemaakt omdat zijn werk onverminderd relevant en zelfs urgent is; de documentaire is ook integraal te zien op de expo. Wel later gepland is een avondvullend programma over de blijvende betekenis van Wim Crouwel voor het Nederlandse ontwerp op vrijdag 11 oktober (20-22u) in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Op deze avond, georganiseerd door het Wim Crouwel Instituut, wordt zijn veelzijdige oeuvre geduid door ontwerpers uit verschillende generaties. 

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden