Interview

'Contact voedt de verbeelding'

Philip Glass (78) kan niet alleen componeren en musiceren, maar ook schrijven, blijkt uit zijn autobiografie 'Woorden zonder muziek', die nu in Nederlandse vertaling verschijnt. Persis Bekkering koos vier fragmenten, belde Glass op in zijn huis in New York en legde ze hem voor.

Beeld Raymond Meier

Philip Glass grinnikt; dit fragment gaat over de eerste keer dat hij een concert gaf in Amsterdam, in 1969. 'Die man had waarschijnlijk net zo veel plezier als ik. Hij stelde een pure anti-muzikale daad tegenover mijn werk. Hopelijk herinnert die persoon zich het concert nog, en meldt hij zich bij de redactie van de Volkskrant. Ik bewonder hem wel om zijn enthousiasme.'

Het oproer is een van de vele bijzondere anekdotes in Glass' autobiografie, een dik, vlot geschreven boek over zijn leven en werk. Glass is een van de belangrijkste gezichten van de minimal music - een beweging die in de jaren zestig opkwam met repetitieve, ritmische muziek, herkenbare harmonieën (in tegenstelling tot de atonale muziek, die destijds in de wereld van de klassieke muziek nog als de enige goede smaak werd gezien) en langzaam transformerende, muzikale bouwstenen.

Artistiek mileu

Woorden zonder muziek is zeker niet alleen interessant voor kenners van zijn werk. Behalve dat de auteur (Glass heeft het echt zelf geschreven) zijn muziek toegankelijk en beknopt uitlegt, geeft het boek ook een rijk beeld van het artistieke milieu in New York in de jaren vijftig, zestig en verder. De stad was toen het middelpunt van een gigantische uitbarsting van creativiteit, met grote geesten als Lucinda Childs, Meredith Monk, Robert Wilson, John Cage, Jasper Johns, Richard Serra, en vele anderen. Dichters, theatermakers, dansers, componisten; ze kenden elkaar allemaal, woonden in lofts in de wijk Soho, gingen samen naar yoga.

Glass, in 1937 in Baltimore geboren, was tot halverwege de jaren zeventig een vrij onbekende avant-garde componist. Bij zijn concerten zaten louter kunstenaarsvrienden in het publiek. Niet erg, vond hij, zolang hij maar kon spelen en af en toe op tournee kon gaan met zijn Philip Glass Ensemble, waarin hij nog altijd zelf toetsen speelt. Niet zelden werd hij uitgejouwd en afgekraakt: in 1969 dus in Amsterdam, en opnieuw in Nederland bij de première van de opera Satyagraha, eind jaren zeventig. De directeur van de Nederlandse Opera beloofde het publiek dat die nooit meer in ons land zou worden opgevoerd.

Om de financiële gaten op te vullen, had Glass bijbaantjes als verhuizer, loodgieter (Richard Serra's kunstzinnige gesmijt met lood danken we mede aan de knowhow van vriend Glass) en taxichauffeur (in de tijd van Martin Scorsese's film Taxi Driver, waarover Glass ook weer een prachtig verhaal heeft).

Samenwerking tussen de kunstvormen

Halverwege de jaren zeventig keert het tij. Glass schrijft samen met regisseur Robert Wilson de minimalistische opera Einstein on the Beach, een postmodern gesamtkunstwerk van vijf uur dat inslaat als een bom - bovenstaand fragment gaat over de wereldpremière in Avignon, 1976. Plots verkoopt Glass de gigantische Metropolitan Opera House uit - de grootste operazaal van de wereld in die tijd - en kent iedereen zijn naam. Vanaf dan wordt hij gezien als een van de invloedrijkste componisten van de twintigste eeuw. Glass schreef liefst vijfentwintig opera's, symfonieën, kamermuziek, en veel muziek voor film, dans en theater - van jongs af aan is hij geïnteresseerd in samenwerking tussen de kunstvormen.

Op welk moment realiseerde hij zich dat Einstein een van de grote kunstwerken van de twintigste eeuw zou worden? 'Ongeveer een maand geleden', zegt hij. Het is even stil. Dan lacht hij: 'Het is een grap, maar ook weer niet. We hadden nooit de bedoeling om iets te schrijven dat impact zou hebben. Intuïtief voelden Bob (Wilson, red.) en ik aan dat het goed was. Maar we hebben het helemaal niet zo vaak opgevoerd. Pas in 2012 zijn we met Einstein op een lange tournee gegaan, en is er een goede videoregistratie van gemaakt. Feitelijk hebben niet genoeg mensen de opera gezien om te kunnen zeggen dat het zo'n belangrijk werk is. Dus weet je wat het is? Een gerucht.'

Beeld Raymond Meier

Andere ideeën over muziek

Glass: 'Toen ik 17 was, wist ik al dat ik in New York zou gaan wonen. Baltimore was niet groot genoeg voor mij, in muzikaal opzicht, maar misschien is dat nu anders. Ik zoog alles van New York in me op. Tegelijkertijd is juist de kennismaking met niet-Westerse muziek heel belangrijk voor me geweest. In de jaren zestig ontmoette ik Ravi Shankar (legendarische Indiase sitarspeler, red.), waardoor een wereld voor me openging.'

In Woorden zonder muziek beschrijft Glass hoe hij vanaf toen probeerde een ritmische, cyclische structuur zoals in de Indiase raga te combineren met Westerse ideeën over harmonie, en dat hij in die combinatie zijn eigen, unieke stem vond. 'Vóór Shankar zag ik de Westerse klassieke muziek als de basis van alle muziek, dat was mijn kader. Opeens was ik me ervan bewust dat er ook andere ideeën over muziek zijn, dat de Europese traditie slechts één hoek van het totale spectrum is.'

Dit soort zinnen staan door het hele boek, vooral als Glass zijn jongere jaren beschrijft. De componist introduceert iemand als een goede vriend, vervolgens neemt hij les bij hem of haar, officieel of officieus, zodat al zijn vrienden tegelijkertijd zijn mentoren zijn. Beeldend kunstenaar Richard Serra leerde Glass alles over contemporaine kunst.

Onderling contact

'Dat is voor mij vanzelfsprekend', zegt Glass. 'Niemand wordt een schilder door in zijn eentje te werken, niemand wordt musicus voor zichzelf. Die onderliggende verbondenheid vind ik belangrijk. Ik heb nooit geprobeerd iets 'anders' te doen. In mijn werk heb ik elementen gecombineerd die voor mij volledig vanzelfsprekend waren. Dat leidde kennelijk tot een ongewoon resultaat. Het voelde niet alsof ik iets aan het 'uitvinden' was. De kracht van de menselijke verbeelding wordt gevoed door onderling contact.'

Dan begint hij een lang verhaal over Albert Einstein, hoe zijn ideeën kort na hem ook door anderen werden bedacht. Gelooft het muzikale icoon dan niet in genieën? Hij aarzelt. 'Nee, ik denk het niet. Ik geloof in het menselijk ras.'

Op zoek naar roem en erkenning is hij nooit geweest, zegt hij met dezelfde nuchterheid die zijn memoires zo goed te verteren maakt. Deel uitmaken van de kunstwereld, iets maken, dat vindt hij een grandioze ervaring.

'Het beste aan succes was dat ik mijn bijbaantjes op kon zeggen.'

'Bij het concert in het Stedelijk Museum klonk er tijdens de vertoning van Wavelength gefluit en boegeroep. (...) Tegen de tijd dat ik 'Two Pages' begon te spelen, hadden de muziekontkenners er duidelijk genoeg van. Nog voor ik halverwege mijn optreden was, zag ik vanuit mijn ooghoek iemand op het podium klimmen. Voor ik het wist stond hij naast me op de toetsen van het keyboard te rammen. Zonder na te denken, puur instinctief, gaf ik hem een dreun op zijn kaak. Hij wankelde en viel van het podium. (...) Dat was de eerste keer dat iemand daadwerkelijk een concert van mij probeerde te stoppen, maar niet de laatste.'

'[Richard Serra] gaf me boeken te lezen en we gingen vaak naar musea en galerieën, bezoekjes die soms een hele dag duurden.'

Philip Glass. Beeld ANP

'Het publiek was razend enthousiast, zowel tijdens de voorstelling als na afloop. Niemand had ooit eerder zoiets gezien (...) De mensen gingen uit hun dak. Er was rumoer. De mensen konden het niet geloven. Ze schreeuwden en lachten - stonden bijna te dansen. (...) We wisten dat we iets bijzonders hadden gedaan. En niet alleen wij. Iedereen wist het.'

'Waar klinkt je muziek naar?' wordt mij vaak gevraagd.

'Voor mij klinkt ze als New York', zeg ik dan.

Philip Glass
Woorden zonder muziek.
Vertaals uit het Engels door Catalien en Willem van Paassen.
Hollands Diep, 448 pagina's. €25,-

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden