Opera

Concerto Köln voert Das Rheingold uit zoals de opera voor Wagner zelf geklonken zou hebben. Fenomenaal ★★★★★

De hoeveelheid onderzoek is indrukwekkend, maar gelukkig wordt de wetenschappelijke kant al snel bijzaak. Waren alle concertante opera’s maar zo boeiend.

De concertante uitvoering van Das Rheingold door Concerto Köln in het Amsterdamse Concertgebouw.  Beeld Eduardus Lee
De concertante uitvoering van Das Rheingold door Concerto Köln in het Amsterdamse Concertgebouw.Beeld Eduardus Lee

Er klopt iets niet als je naar een Wagner-opera gaat en je ziet barokviolist Shunske Sato de stoel van de eerste violist innemen. Ook vreemd: de doffe kleur van de oude blaasinstrumenten. Sato, die in Nederland vooral bekend is als de artistiek leider van de Nederlandse Bachvereniging, is ook een van de concertmeesters van Concerto Köln. Normaal gesproken richt dit gezelschap zich op Bach of Vivaldi, maar sinds 2017 verdiept het zich ook in Richard Wagner.

Onder leiding van dirigent Kent Nagano is het ensemble begonnen aan Wagners vierdelige operacyclus Der Ring des Nibelungen. Het doel is om op basis van uitgebreid onderzoek zo dicht mogelijk te komen bij een uitvoeringspraktijk die Wagner direct zou herkennen. Het eerste deel, Das Rheingold, ging donderdag in Keulen in première en kwam twee dagen later naar de ZaterdagMatinee in het Concertgebouw in Amsterdam. Wagner op historische instrumenten is niet nieuw, maar hier wordt ook aandacht besteed aan andere zaken, zoals uitspraak en gestiek.

Niet voor het eerst

Oudemuziekensembles flirten al langer met Richard Wagner. Dirigent Barry Wordsworth en het New Queen’s Hall Orchestra pionierden in 1988 met een album met ouvertures van Wagner. Roger Norrington deed hetzelfde in 1995 met de London Classical Players. Simon Rattle heeft met het Orchestra of the Age of Enlightenment diverse concertante uitvoeringen gegeven, onder meer tijdens de BBC Proms, van de tweede akte uit Tristan und Isolde en Das Rheingold, de eerste opera in de tetralogie Der Ring des Nibelungen. In 2013 dirigeerde Thomas Hengelbrock Parsifal, eveneens concertant, met instrumenten uit 1882, het jaar van de wereldpremière. Concerto Köln is het eerste orkest dat zich waagt aan een historische uitvoering van alle vier de opera’s van de Ring.

De hoeveelheid onderzoek is indrukwekkend. Zangers rollen al hun r’s en verzachten hun g’s. Concerto Köln, voor de gelegenheid uitgebreid van ongeveer veertig tot negentig musici, zit in een opvallende opstelling: alle blazers zitten links bij elkaar, de cello’s en contrabassen zijn verdeeld over links en rechts. In de openingsscène gebruiken de drie Rijndochters, de hoeders van het Rijngoud waaruit een machtsring zal worden gesmeed, een soort balletgebarentaal. Ze beklemtonen sommige woorden door ze te spreken in plaats van ze te zingen.

Fascinerend, maar een concertzaal is geen museum of collegezaal. Gelukkig wordt in deze fenomenale uitvoering de wetenschappelijke kant al snel bijzaak. Want waren alle concertante opera’s maar zo boeiend. De zangers, alle in het zwart gekleed en uit hun hoofd zingend, onderstrepen hun duidelijke dictie met heldere mimiek. Hun stem forceren om boven het orkest uit te komen, hoeft niet.

De vloedgolven van geluid die we van Wagner gewend zijn ontbreken, maar niet het drama. Rheingold verhaalt over de strijd tussen Wotan, de Germaanse oppergod, en Alberich de dwerg. Zij worden geweldig vertolkt door bas-bariton Derek Welton en bariton Daniel Schmutzhard, die duidelijk laten zien hoezeer deze machtsbeluste vijanden op elkaar lijken.

In de belangrijke rol van de vuurgod Loge, Wotans listige raadgever, is tenor Thomas Mohr vast van stem, maar hij mist de spottende ondertoon die bij deze onruststoker hoort. Hoewel de hele cast erg sterk is, zet bas Tijl Faveyts een bijzonder genuanceerde Fasolt neer, de reus die als eerste wordt geveld door de vloek van de ring.

Dirigent Kent Nagano Beeld Eduardus Lee
Dirigent Kent NaganoBeeld Eduardus Lee

En hoe zit het met de rozig resonerende darmsnaren van de strijkers, de honingkleurige natuurhoorns en waarschuwende Wagner-tuba’s, de dansende houten fluiten en rokerige fagotten, en het filigraan van de Érard-harpen?

Naar verwachting laten de notoir nukkige koperblazers zich heel soms moeilijk intoneren, maar wat lichten ze mooi goudgeel op in de Walhalla-muziek. En je verwacht doorschijnende, vloeiende strijkers, maar niet dat zij zo adembenemend de snelstromende Rijn kunnen uitbeelden, of de grijsblauwe sluierwolken die door de god Donner worden uiteengedreven. (Johannes Kammler, nog een uitstekende bariton, slaat met de donderhamer.)

In het orkestweefsel zijn talrijke klankstrengen te ontwaren – zijn dat de altviolen die zoemen als dikke hommels? Verrassende schakeringen in overvloed, maar Nagano vergeet nooit dat Wagner theater is. De zangers begeleidt hij met vingervlugge alertheid en als hij uitpakt met een crescendo klinkt het Concerto Köln net zo opzwepend als een modern, meer metalig orkest.

Er is nog geen datum vastgesteld voor de volgende aflevering van de Ring. Net als Rheingold zal Die Walküre zich eerst moeten uitkristalliseren tijdens workshops en repetities, waarbij doorlopend onderzoek wordt toegepast. Hoelang het ook mag duren, het zal het wachten waard zijn.

Wagner: Das Rheingold

Opera

★★★★★

Door Concerto Köln

20/11, Concertgebouw, Amsterdam. Terugluisteren op radio4.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden