Compromissen en rotte compromissen

Als de soep door een kakkerlak wordt oneetbaar

Om hun vaak abstracte redeneringen te verhelderen maken filosofen graag gebruik van krachtige beeldspraken. Wereldberoemd is de analogie van de grot die Plato gebruikte om zijn stelling te illustreren dat de mens, opgesloten in die grot, zich slechts in afgeleide zin een beeld, een Idee, van de wereld om hem heen kan vormen. Maar de Israëlische denker Avishai Margalit (1939) kan er ook wat van, als het om het oproepen van beelden gaat.


Neem het beeld met behulp waarvan hij zijn afkeer van het propagandistische misbruik van het Verdrag van München (1938) verduidelijkt. Dit akkoord, ten koste van Tsjechoslowakije gesloten tussen Hitler en Mussolini enerzijds en de democratische leiders Chamberlain en Daladier aan de andere kant, is model komen te staan voor een ongerechtvaardigd, in Margalits termen 'rot' compromis. Het werd gesloten met de bedoeling de vrede in Europa veilig te stellen, maar bleek slechts de oorlogszuchtigheid van de fascistische dictators aan te moedigen.


Omdat 'München' in het licht van wat erop volgde zo'n kristalhelder voorbeeld van een verkeerd of 'rot' compromis is, is het sindsdien dikwijls aangehaald als afschrikwekkend voorbeeld, om te pleiten tegen compromissen met dubieus geachte leiders als bijvoorbeeld Saddam Hussein of Yasser Arafat. Tegen dit gebruik van 'München' keert Margalit zich met de volgende anekdote. 'Er was eens een man die hard op een kokende fluitketel timmerde. 'Wat doe je nu toch?', werd hem gevraagd. 'Stoomlocomotieven kan ik niet uitstaan.' 'Maar dit is een ketel, geen locomotief.' 'Ja, ja, dat weet ik, maar je moet ze doodmaken als ze nog klein zijn.''


Margalit vervolgt: 'Ik vermoed dat de vaak gebruikte analogie van het toegeven aan Nasser als een Mussolini-aan-de-Nijl, of van Saddam als een Hitler-aan-de-Tigris, het karakter heeft van de ketel-als-jonge-locomotief. Hoe graag ik het Verdrag van München ook zou willen gebruiken als het schoolvoorbeeld van een rot compromis, ik ben me scherp bewust van de verfoeilijke rol die het speelt in politieke propaganda.' Anekdote en conclusie maken het scherpzinnige en genuanceerde van Margalits wijze van denken mooi - en geestig - zichtbaar.


Compromissen en rotte compromissen is in hoofdzaak een ode aan het compromis, met name aan het sluiten van compromissen ter wille van het bereiken van vrede. 'Ik vind dat we eerder naar onze compromissen dan naar onze idealen en normen beoordeeld zouden moeten worden. Idealen mogen ons dan misschien iets belangrijks vertellen over wat we zouden willen zijn. Maar compromissen vertellen ons wie we zijn.' Scherp neemt Margalit stelling tegen sektariërs voor wie het eigen gelijk heilig is en die het doen van concessies daarom beschouwen als verachtelijk, verraderlijk en smerig.


Duurzame compromissen vereisen daarentegen juist dat de betrokken partijen bereid zijn hun eigen droom over de in hun ogen ideale oplossing van het conflict op te geven; ze moeten ook het inlevingsvermogen opbrengen om de visie van de tegenstander op het geschil op z'n minst te kunnen begrijpen en te erkennen dat ook de tegenpartij vecht voor wat hij als zijn legitieme belangen ziet. Margalit waarschuwt voor een altijd dreigende valkuil: dat de onderhandelingspartner de droom van zijn tegenstander als een hersenschim beschouwt en die van hemzelf als een doel dat niet nu maar misschien wel later kan worden gerealiseerd. Waardoor elke partij gaat geloven dat de eigen concessies zwaarwegender en belangrijker zijn dan die van de tegenstrever. Het is niet moeilijk om achter deze algemene redeneringen de contouren van het Israëlisch-Palestijnse conflict te zien opdoemen, dat zo af en toe ook expliciet als voorbeeld wordt aangehaald.


En passant gunt Margalit ons een interessant sociologisch inkijkje in de (vroege) Israëlische samenleving waarin hij opgroeide. Hij noemt die maatschappij sectoristisch. Verdeeld in vier sectoren: de sector van de arbeidersbeweging, waartoe hij

zelf behoorde, die van het burgerdom, een religieuze en een ultrareligieuze sector. 'De kranten die we thuis lazen behoorden tot onze sector, de school die ik bezocht (...), de jeugdbeweging, de sportclubs, onze liedjes en vakanties werden door de sector vorm gegeven. (...) Elke sector (...) bezat een totaalvisie op wat goed was voor de hele samenleving.'


De overeenkomst met de zuilen en verzuiling in het Nederland van vóór de jaren zestig is werkelijk verbluffend. En net als hier destijds was het volgens Margalit een de sectoren (zuilen) overkoepelend gevoel van nationale saamhorigheid dat verhinderde dat de samenleving '(...) afzakte tot sektarisch geweld'. Voor de kansen op een toekomstig compromis ter wille van de vrede acht hij het daarom van groot belang om te achterhalen of de islamitische volksbeweging Hamas aan de ene kant en de Joodse kolonisten aan de andere zich zullen gedragen als een sector (die onwillig concessies doet ter wille van de samenleving als geheel) of als een van ieder compromis afkerige sekte, die desnoods de burgeroorlog niet schuwt.


Behalve het conflict in het Midden-Oosten fungeren ook gebeurtenissen in en rond de Tweede Wereldoorlog als toetssteen voor de gedachten die Margalit ontwikkelt over wenselijke en rotte compromissen. Die focus heeft nadelen en leidt soms zelfs tot een akelige slordigheid, bijvoorbeeld wanneer Margalit in een zinnetje de genocide in Rwanda op de Hutu's aanhaalt. Die volkerenmoord werd zoals bekend gepleegd op de Tutsi's (door extremistische Hutu-milities) en zo'n fout is waar het om zo vele vermoorde mensen gaat uiterst pijnlijk.


Een ander geval waarin Margalit het zich in zijn redenering wat te gemakkelijk maakt, betreft Noord-Korea. Rotte compromissen worden door de Israëlische denker omschreven als compromissen die bijdragen tot het vestigen of in stand houden van een regime dat systematisch zijn toevlucht neemt tot wreedheid en vernedering. Terwijl Margalit over het algemeen een groot voorstander van compromissen is, vindt hij dat rotte compromissen uit moreel oogpunt altijd verwerpelijk zijn, ongeacht de gevolgen.


Logischerwijs zou je daaruit mogen afleiden dat een compromis met het brute, dictatoriale bewind van Noord-Korea uit den boze is, zelfs als het uitblijven ervan tot een (atoom)oorlog zou leiden. Maar Margalit ontwijkt dit dilemma door te stellen dat het regime in Noord-Korea weliswaar onmenselijk is, maar dat handelsovereenkomsten met dat land het bewind wellicht op den duur zullen verzwakken, terwijl het baat zou kunnen hebben bij voortdurend isolement. Geen onplausibele redenering, maar zoals gezegd, de reden waarom contact wordt gezocht met Noord-Korea is het tegengaan van proliferatie van kernwapens, niet het verzwakken van het regime. Wat als het regime zich door verdragen met het Westen juist weet te handhaven? Hier zwijgt Margalit.


Deze punten van kritiek (een andere tekortkoming is de zeer matige kwaliteit van de vertaling) nemen niet weg dat Margalit een boeiend en toegankelijk boek heeft geschreven dat de lezer voortdurend prikkelt tot mee- en tegendenken. Even spannend als hachelijk is zijn speurtocht om te achterhalen hoe het verdrag van Jalta (tussen de westerse geallieerden en Stalin) moet worden gekwalificeerd. De conclusie is natuurlijk weer genuanceerd: 'Jalta' was op één punt onverdedigbaar, namelijk met betrekking tot het door het Westen uitleveren van Russische krijgsgevangenen die vervolgens in de Goelag verdwenen. Dat ligt volgens Margalit anders wat betreft het erkennen van de Russische hegemonie in Oost- en Midden-Europa, want die was er de facto al op het moment dat het verdrag van Jalta werd gesloten. Dus kan de stelling worden verdedigd dat de bepalingen van 'Jalta' vooral beoogden de Sovjet-overheersing af te zwakken en menselijker te maken. Toch meent Margalit dat de gedwongen repatriëring van de krijgsgevangenen het verdrag van Jalta rot maakt, net zoals een bord soep waarin

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden