Componist Valentin Silvestrov transformeert politiek in muziek

De Oekraïense componist Valentin Silvestrov, om wiens werk het (UN)heard Music Festival aankomend weekend draait, houdt zich nu ook bezig met strijdliederen.

Componist Valentin Silvestrov: `Mijn minimalisme is eerder huiselijk. Ik schrijf klanken die je mooi mag vinden.'Beeld Najib Nafid

Voor een componist die uitblinkt in bescheiden, melodieuze en minimalistische muziek, praat de Oekraïner Valentin Silvestrov (79) opvallend veel. Maar keuvelen over kunst? Dat doen we straks. Spreken over het nieuwe (UN)heard Music Festival in Den Haag, dat komend weekend draait rond Silvestrovs werk? Later. Eerst loopt de componist leeg over politiek.

De tolk werkt op dubbele snelheid, zo'n drang voelt Valentin Silvestrov om twee prangende kwesties van zich af te praten. Eén: de 'overduidelijke schofterigheid' waarmee de Russische president Vladimir Poetin Oekraïne maltraiteert. En twee: het 'smerige geweld' dat begin 2014 op Kievs Maidanplein het leven kostte aan demonstranten tegen het pro-Poetinregime van president Janoekovitsj, die kort daarop werd verdreven.

'Ik was getuige', zegt Silvestrov in een Haags café. 'Het begon met vreedzame jongelui. Toen kwamen de knokploegen. Het eindigde met scherpschutters die niet mikten op knieën, maar op hoofden.'

Oekraïnse volkslied

Hoe politiek transformeert in muziek blijkt zaterdag tijdens de Silvestrovmarathon in het Haagse Korzo Theater. Triptich heet het koorstuk dat deel uitmaakt van de cyclus Maidan-2014. 'Nog is Oekraïnes glorie niet vergaan, noch zijn vrijheid', zal het klinken. En ook: 'Verdwijnen zullen onze vijanden als dauw in de zon.'

De zinnen komen rechtstreeks uit het Oekraïense volkslied. 'Leid daar niet uit af dat ik een rabiate patriot ben', zegt Silvestrov. 'Als Oekraïne zich schofterig zou gedragen, distantieer ik me er meteen van. Ik gebruik onze hymne omdat die op Maidan als het ware geprivatiseerd raakte. Het werd een strijdlied van het volk, net als trouwens het Onzevader en andere christelijke gebeden.'

Dat Valentin Silvestrov zijn inspiratie nog eens van straat zou rapen, had in de jaren zestig niemand vermoed. In de sovjetrepubliek Oekraïne begon hij immers als overtuigd modernist. Twaalftoonsmuziek, heette de revolutie die aanwaaide uit het Westen. Silvestrov moest ervoor ondergronds, weg van het optimistische sociaal-realisme, aan de slag met de abstracties van de atonaliteit.

'Ik vond de twaalftoonsmuziek een heerlijk spel met tonen, alsof je alles opnieuw mocht uitvinden. Lekker tegendraads ook.'

Eenvoudig

Gaandeweg sijpelde Silvestrovs muziek door naar het Westen. In 1966 kreeg hij een schrijfopdracht van de Amerikaanse Koussevitzky Foundation, het roemruchte instituut dat eerder werk had besteld bij radikalinski's als Schönberg en Bartók. Twee jaar later klonk de première van zijn Derde symfonie in Darmstadt, het mekka van de nieuwe muziek. In 1970 won hij de Nederlandse Gaudeamusprijs, net als de componisten Louis Andriessen en Jan Vriend.

En toen, vanaf 1973, dwaalde Silvestrov af van het rechte, progressieve pad. Onder collega's zaaide hij paniek met Stille liederen, een cyclus voor bariton en piano. Het waren deuntjes die je mee kon neuriën, eenvoudig en melodieus. Alsof Piet Mondriaan zich bekeerde tot Anton Pieck.

'De omslag kwam geleidelijk', verklaart Silvestrov. 'Ik ontdekte dat simpele muzikale middelen een veel rijkere betekenis hebben dan al dat modernistische blablabla.'

Geen giftige noten

Terug naar de eenvoud: dezelfde route legde Arvo Pärt af, de muziekgoeroe uit Estland. Minimale middelen werden ook de kracht van Steve Reich, Philip Glass en, in Nederland, Simeon ten Holt, de held van het cultstuk Canto ostinato. 'Maar dat is een minimalisme van de herhaling', zegt Silvestrov. 'Mijn minimalisme is eerder huiselijk. Noem het muziek in dagelijkse kleren, niet opgedoft, maar comfortabel. Ik schrijf klanken die je mooi mag vinden.'

Het Haagse Silvestrovfestival, een initiatief van het Matangi Quartet, telt een handvol premières. Giftige noten zullen niet klinken. Die reserveert Silvestrov liever voor de man van wie hij hoopt dat die zich verderop in Den Haag nog eens moet verantwoorden voor het Internationaal Strafhof, voor zaken als de Krim, de Donbass en vlucht MH17.

'Als Poetin zich goed wil voorbereiden, heb ik nog wel een tip.' Silvestrov refereert aan het jaar 1939, toen Hitler en zijn minister Von Ribbentrop een niet-aanvalspact sloten met Stalin. Hitler viel Polen binnen, de Tweede Wereldoorlog begon. 'Misschien kan Poetin de heren opwekken uit de hel. Advocaten van de duivel, hij zal ze hard nodig hebben, haha!'

(UN)heard Music Festival. Matangi Quartet e.a. Korzo Theater, Den Haag, 4/3 en 5/3.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden