Review

Combinatie van tekeningen en daadwerkelijke dieren is verrijking

In het Rijksmuseum worden de pas ontdekte dierentekeningen van kunstenaar Frans Post uit de 17de eeuw tentoongesteld, naast de opgezette dieren zelf.

Een opgezette capibara, of waterzwijn, in de tentoonstelling Frans Post. Dieren in Brazilië in het Rijksmuseum.Beeld Hollandse Hoogte

Je hebt mensen die graag cavia's aaien en er zijn er die de kikker en de slang toegenegen zijn. Maar dat er lui bestaan die liefdevolle gevoelens koesteren jegens de krabbenetende wasbeer is eigenlijk niet voorstelbaar. Niet voor het exemplaar in de tentoonstelling Frans Post. Dieren in Brazilië in het Rijksmuseum, tenminste: voor dat mormel met zijn bied-me-een-wortel-aan-en-ik-bijt-je-strot-open-blik. Zoals bij veel dieren daar (de malicieuze krokodil, de flegmatieke capibara) heeft de taxidermist geprobeerd hem iets menselijks te geven, alleen was de mens in dit geval Linda Blair uit The Exorcist. Mocht u de tentoonstelling bekijken, blijf dan op gepaste afstand.

Toch is het een kleine, opwekkende expositie, waar de bezoeker goedgeluimd vandaan komt. Er zijn 21 beesten te zien (zoals een tapir, een lama, een boa constrictor, een leguaan, een jaguar, een hert, een makaak, een gordeldier, een miereneter, een luiaard, een stekelvarken, een buidelrat en een meerkat), afkomstig uit Naturalis in Leiden, dat momenteel wordt verbouwd. Ook treft men er de 34 dierentekeningen aan van Frans Post, uit de 17de eeuw, zoals ontdekt in het Noord-Hollands Archief door conservator Alexander de Bruin. Daarnaast zijn er zes schilderijen van Post te zien.

Frans Post. Dieren uit Brazilië

Tentoonstelling
Rijksmuseum, Amsterdam
t/m 8 januari 2017

Voor het Rijksmuseum, dat sinds de heropening al historische objecten toont naast schilderijen ervan, is deze combinatie weinig ongewoon. Eerst: walvisvaardersmutsen en geweren. Nu: luipaarden en apen.

Deze beesten zijn zoals beesten zijn: onkenbaar in hun eigen wereld, alle taxidermisch-dramatische inspanningen ten spijt. En in de 17de eeuw waren ze nog net een stukje mysterieuzer. Het uitbreiden van de kennis over hun uiterlijk en gedrag (en hun eetbaarheid) was immers één van de redenen waarom graaf Johan Maurits, gouverneur-generaal van Brazilië tussen 1636-1644, Frans Post en zijn collegaschilders had gevraagd naar de kolonie af te schepen. Voor Post een win-winsituatie. Zijn studies, naast dieren ook planten, vruchten, en indrukken van de plantages (slaven incluis), vormden de basis voor de decoraties van kaarten en encyclopedieën en van zijn schilderijen. Het Rijksmuseum, dat met Gezicht op Olinda (1662) één van de mooiste Postschilderijen bezit, toont zulks nu naast de daadwerkelijke dieren.

Die combinatie is een verrijking. In de nabijheid van de echte beesten komen de eigenaardigheden van de getekende varianten des te sterker uit. Een krokodil staat opvallend hoog op zijn poten; een luipaard draagt zijn ogen aan de zijkant van zijn kop in plaats van, zoals correct is, aan de voorkant; de lama heeft een ingezakte romp als een zadeldaktent waarvan de stokken door een onervaren kampeerder zijn opgezet. Bij dat laatste dier lijkt Post, net als Albrecht Dürer indertijd deed met zijn neushoorn, af te zijn gegaan op zijn geheugen of op verhalen van anderen.

Capibara

Frans Post schilderde zijn Capibara aan de Rio São Francisco. De capibara of waterzwijn, 's werelds grootste knaagdier, is de ster van de Frans Post-expositie in het Rijksmuseum, voor de gelegenheid ook als knuffel te krijgen in de museumwinkel. Bij Post gaat de capibara op in het grootse rivierlandschap. Die rivieroever had Post goed gezien: het waterzwijn brengt een groot deel van de dag aan en in het water door, op zoek naar gras, bast en waterplanten.

Het geeft niet. Wie zit te wachten op getrouw naturalisme? Hun antroposofische karakter maakt de beesten memorabel: ze krijgen er karakter van, zoals de dieren in een Disneyfilm.

Nuttig waren ze ook, als gezegd. Eenmaal terug in Haarlem begon Post zijn gelaagde, door rivieren, plantages, gewassen en inheemse bevolking gekenmerkte Braziliaanse landschappen ermee te larderen. Daarbij maakte hij het zichzelf niet te moeilijk. Hij plakte de gordeldieren en leguanen in zijn voorstellingen als waren het de silhouetvormige plaatjes in een stickerboek. Evengoed zijn ze onmisbaar. Zonder hen boeten de schilderijen in aan aantrekkingskracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden