NieuwsRijksmuseum

Cold case ‘kamerbehang’ opgelost: landschappen in Rijksmuseum blijken fragment van kolossaal cyclorama

Groot cyclorama in Rijksmuseum

Niemand wist waar de zes enorme landschappen in het depot van het Rijksmuseum vandaan kwamen. Naar nu blijkt, maakten ze deel uit van een levensgroot bewegend panaroma van liefst anderhalve kilometer lang.

Het was een van de fascinerende cold cases uit de collectie van het Rijksmuseum: de zes kolossale 19de-eeuwse landschappen op papier in psychedelische tinten die het museum ten minste sinds de vroege jaren zestig van de vorige eeuw bezat, waarschijnlijk langer. Niemand wist waar ze vandaan kwamen; niemand wist wat ze precies voorstelden. Niemand, ook, wist waartoe ze hadden gediend – al meenden sommigen op grond van hun formaat dat ze ooit hadden gefungeerd als ‘kamerbehangsel’. Recentelijk werd de grootste van de zes (23 meter lang) gerestaureerd en tijdens het begeleidende ­archiefonderzoek kwam hun oorspronkelijke functie aan het licht.

Roadmovie

De landschappen, zo onthulden Idelette van Leeuwen en Maud van Suylen, respectievelijk hoofd restauratie-atelier papier en foto’s, en wetenschappelijk medewerker bij het Rijksmuseum donderdag tijdens een minisymposium aldaar, zijn fragmenten van het Cyclorama ­Reichardt, een bewegend panorama van maar liefst anderhalve kilometer lang. Het werd gemaakt rond 1853 en was een de grootste cyclo­rama’s van die periode, wat een andere manier is om te zeggen: het was een van de grootste cyclorama’s aller tijden, misschien wel hét grootste.

Wie ervoor ging zitten, zag gezichten op Salzburg, Innsbruck, Lausanne, ­Genève, De Mont Blanc, het Comomeer, Milaan, Florence, Rome en Napels aan zich voorbij trekken, een reis van zo’n 800 kilometer. Vaak werd deze roadmovie avant la lettre vergezeld door orkestmuziek. Waarschijnlijk was er ook een ‘gids’ bij die toelichting gaf op het getoonde.

Geesteskind

Het Cyclorama Reichardt was het geesteskind van de Duitse uitgever en entrepreneur Ferdinand Reichardt, die het liet vervaardigen door onder anderen de ­gebroeders Borgmann, decorbouwers te Berlijn, en die er in de jaren vijftig van de 19de eeuw mee door Duitsland, Engeland en België reisde. In 1853 deed hij Nederland aan. Zijn ‘groote, buitengewone voorstelling’, zoals de attractie in kranten­advertenties werd aangeprezen, en waarover beroemde schilders als Pieneman, Kruseman en Rochussen in diezelfde advertenties hun waardering uitspraken, streek  neer in Amsterdam, Breda, Leeuwarden en Zwolle. Toegangsprijzen voor de ‘Romaneske reis door ­Tyrol, Stiermarken, Switserland en Italiën’ varieerden van 99 cent op de eerste rang tot 10 cent op de gaanderij – kinderen onder de 10 betaalden voor de eerste drie rangen de helft. Wie na afloop meer wilde, kon een brochure kopen (20 cent).

Bij de pers viel het cyclorama in de smaak. Een enthousiaste verslaggever repte van ‘der meest frappante natuurtooneelen: ‘Dit cyclorama maakt den bezoeker tot zekere hoogte het genot deelachtig, hetwelk de reiziger slechts door grote opofferingen [...] kan verschaffen.

Krantenknipsel uit 1853.

Aanwijzingen

Dat de schilderingen van het Rijks inderdaad gekoppeld kunnen worden aan deze bejubelde attractie is niet voor honderd procent zeker. Wel voor 99 procent. De argumenten zijn sterk, stelt Van Leeuwen. Zo ziet men gaatjes in de bovenzijde van de schilderingen, die erop wijzen dat ze ooit aan een rails vastzaten en trof men aan de uiteinden van een van de landschappen nog een stok, die vermoedelijk ooit in het draaimechaniek van het cyclorama werd gestoken.

De voorstelling zelf bevat ook aanwijzingen dat het hier specifiek om delen van het Cyclorama Reichardt gaat, zegt Van Suylen: ‘Op de achtergrond van het landschap zie je bijvoorbeeld een actieve Vesuvius, en dat wordt beschreven in de advertenties. Op de voorgrond zie je een bordje met de tekst Route du Rocher, een route waar de reis van het Cyclorama Reichardt langskwam.’

Maar het belangrijkste argument, zegt Van Leeuwen, is gebaseerd op de vraag: als de schilderingen geen fragment zijn van het Cyclorama Reichardt, wat zijn het dan wel? Er zijn weinig opties. Voor een behang in een woonhuis of openbaar gebouw zijn ze te groot, maar voor de achtergrond van een theater- of operavoorstelling lijken ze dan weer te klein.’ En voor een autonoom kunstwerk zijn ze niet goed genoeg. Van Suylen: ‘Je ziet duidelijk: het is geen hoge schilderkunst.’

Nee, dat het hier de restanten van een cyclorama betreft, daar twijfelen de experts niet aan.

Fremdkörper

Hoe die flarden in het Rijksmuseum zijn beland, is een andere vraag. Qua afmetingen zijn het fremdkörper: ze zijn te groot om op zaal te kunnen hangen (ter vergelijking De Nachtwacht is 4,53). Van Leeuwen: ‘Voor hetzelfde geld werden ze binnengehaald omwille van hun grofstoffelijke materiaal. Het is een mooi, groot stuk papier, je kunt je voorstellen dat men het wilde gebruiken als decoratieve achterwand voor een vitrine, of als voorbeeld voor de tekenschool.’

Het 23 meter lange deel is nu gerestaureerd, een enorme klus waar een team van vier restauratoren maanden zoet mee was. Vuil werd verwijderd, schimmel geconsolideerd. Echter, de grote beschadigingen liet men zitten. Als je die op één schildering gaat retoucheren, stelt Van Leeuwen, dan moet je het bij alle schilderingen doen, een operatie die meer man­uren vergt dan het museum zich op dit moment kon veroorloven. Bovendien: het is de moeite amper waard: ‘Men ziet het werk van vele meters afstand. Op die lengte vallen de beschadigingen amper op.’

Volgend jaar juli kan het publiek dat met eigen ogen testen, want dan is het opgeschoonde landschap te zien in XXL ­Papier, een expositie over grote werken op papier uit eigen huis. Het hangt er naast andere kolossale prenten, tekeningen en ontwerpen, zoals de cartons voor de ramen van de Sint-Bavo in Haarlem. Om het ware panoramagevoel te garanderen, wordt het landschap getoond in een 360-gradenopstelling. Die gekromde presentatiewijze heeft ook een praktische reden: in uitgespreide vorm past het landschap niet in de zaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden