Clown onderweg

Hij houdt van Beckett, maar bij Beckett is er te weinig hoop. Wel bij Slava, de geëngageerde en kwetsbare clown die de Russen al jaren koesteren....

Het is een magische wereld waarin de acht clowns verblijven. Op het podium van het Union Square Theatre, een off-Broadway theater in New York, dwalen ze onder aanvoering van de Russische clown Slava Polunin door de luchtlaag tussen hemel en aarde - daar waar de sneeuw wordt gemaakt, de stormen ontstaan en zon en maan zorgen voor licht.

Rondtrekken doen Slava en zijn clowns ook buiten het theater: in tien jaar deed zijn Snowshow meer dan 25 landen aan. In september streek hij met zijn troupe neer in New York, deze maand komt hij met een deel van zijn gezelschap naar Amsterdam.

Slava Polunin (1950) voelt niet veel verwantschap met Popov, die internationaal als dé Russische clown wordt beschouwd, zegt hij na afloop van de voorstelling in New York, via zijn vrouw die fungeert als zijn tolk. De Slava-clowns vormen een prachtig haveloos, ongeschoren gezelschap met bloeddoorlopen ogen en melancholiek zwaaiende flaphoeden. Een schril contrast met de traditionele gladgeschoren clowns.

'Ik ken de Russische traditie', zegt Slava, die in Leningrad een pantomime-opleiding volgde. 'Ik ben ermee opgegroeid, maar het is voor mij het andere eind van de artistieke wereld. Gedateerd, ouderwets. De nieuwe clown kent volgens mij verschillende niveaus: hij is professor, predikant, een punker, maar ook een oude wijze vrouw. Zo is hij de rebel, de anarchist, die geen enkel gezag accepteert, maar ook een doorgeefluik van levenswijsheid.'

Nee, niet naast Popov plaatst hij zich, maar in het rijtje illustere Russen als Dostojevski, Tolstoi en Tsjechov. Hij voelt zich als 'poëtische, metafysische clown' aan hen verwant, maar ook aan kunstenaars als de choreografe Pina Bausch, regisseur Bob Wilson en de schrijver Samuel Beckett. 'De twee clowns aan het begin van de Snowshow lijken op de droevige mannen uit Wachten op Godot. Maar ik ben het niet eens met Becketts filosofie van de impasse, bij mij is er altijd hoop.'

Slava heeft zijn handelsmerk gemaakt van acts waarin een kwetsbare man overleeft ondanks de klappen die hij krijgt. De Snowshow begint met treingeluiden, gevolgd door een intens droevige man die uit de mist opdoemt zodra de geluiden wegsterven. Hij wil zich ophangen, maar het touw is te lang om de zelfmoordpoging succesvol te kunnen uitvoeren. Bovendien ontdekt hij aan het andere eind van het touw een tweede man, die net zo levensmoe is, maar die er ook niet in slaagt om een eind aan zijn leven te maken.

Dan slaat de scène over van treurigheid naar hoop en vriendschap, en die sfeer beheerst de rest van de show die steeds uitbundiger wordt, zonder dat er een woord wordt gesproken, want 'achter het intellect bestaan geen woorden.' De planeten razen voorbij, het universum komt scheef te hangen, een hond wordt als een ballon door zijn baasje door de lucht meegetrokken en mensen kunnen vliegen. Vlak voor de pauze wordt de hele zaal bedekt met een enorme spinrag, aan het eind is er een storm die de zaal binnen een paar minuten vult met een dikke laag 'sneeuw' van tientallen kilo's papiersnippers. Het is van een naïeve schoonheid die niemand onberoerd kan laten.

Maar helemaal los van de traditie is Slava niet. Minutenlang wordt het applaus van het publiek gedirigeerd, en heel langzaam wordt een jas tot leven gebracht. Het zijn universele, klassieke clownsacts die ook op het repertoire staan van Herman van Veen en Mini & Maxi. Ontroerende scènes. 'Ik dacht eerst dat deze vorm van melancholie alleen voor Russen geschikt zou zijn. Russen willen graag huilen. Maar ik heb gemerkt dat iedereen wil huilen.'

Er wordt veel gereisd in de Snowshow. Er zijn de doordringende treingeluiden die de bezoeker al hoort bij het betreden van de zaal. Later in de show verandert een bed in een luchtschip, en maken de clowns spectaculaire luchtreizen.

Voor Slava Polunin was reizen lange tijd niet mogelijk. In het Brezjnev-tijdperk bleef zijn actieradius noodgedwongen beperkt tot de Sovjet-Unie. In 1980 verwierf hij daar in een klap nationale bekendheid door een televisieoptreden van vijf minuten, waarin hij het zelfverzonnen woord zya introduceerde: alles is toegestaan. Het lukt hem buitenlandse collega's, onder wie Jango Edwards, naar Moskou te halen voor een mime-parade in 1982 en een Congres van Dwazen, maar zelf kan hij pas in het buitenland optreden na de aanstelling van Gorbatsjov en diens politiek van glasnost. In 1989, het jaar dat de Muur viel, trok hij als leider van de 150 clowns tellende Caravaan Mir (vrede) van Moskou naar Parijs. Inmiddels heeft Slava zich in Frankrijk gevestigd. In de buurt van Parijs kocht hij een boerderij voor zijn internationale clownsschool.

'De reiziger is ontevreden met de plek waar hij is, maar tegenover die ontevredenheid staat zijn nieuwsgierigheid naar de nieuwe wereld', zegt Slava. 'In de Snowshow worden zelfs de aardse grenzen overschreden. Maar ook daar wordt het geluk bedreigd door ongrijpbare krachten.'

In de show staan drie geciviliseerde gele ('geel is de kleur van de gekte') clowns tegenover vijf veel armoediger groene clowns - in hun subtiele machtsstrijd is een commentaar te herkennen op de verdeling tussen armoede en rijkdom in de wereld. Zonder ergens expliciet te worden en namen te noemen, wil Slava een criticus zijn van de onrechtvaardige samenleving waarin de underdog ten onder dreigt te gaan. Zijn engagement toont hij ook in de keuze van de plekken waar hij optreedt: in 1986, vlak na de kernramp in Tsjernobyl, stond hij in Kiev met een aangepast programma, hij vloog onmiddellijk naar Moskou na het drama in het Doebrovka-theater, eind 2002, waar bij een Tsjetsjeense gijzelingsactie 129 doden vielen.

In New York wordt hij om dergelijke keuzes op handen gedragen door de Russen uit Brooklyn die het fenomeen en masse kwamen aanschouwen. Na lovende recensies in The New York Times en Variety ging ook de rest van New York overstag - de show zal er nog geruime tijd blijven staan.

Maar de clownsclub is groot genoeg om op meerdere plekken tegelijk te spelen. Slava zelf komt deze maand naar Amsterdam, Na tien jaar wereldtournee heeft hij duidelijke verschillen in het publiek ontdekt. 'In Europa kan ik stiltes van twintig seconden of langer laten vallen, New Yorkers worden na vijf seconden al ongeduldig.'

Slava Snowshow, Theater Fabriek Amsterdam, van 20 december t/m 9 januari. www.slavasnowshow.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden