Claim op roofkunst schrikt Wenen op

'Ik zou werkelijk alles doen om mijn ''Schiele'' terug te krijgen. Maar ik weet niet of dat mogelijk is. Ik heb het gevoel dat in Wenen iedereen voor Leopold is en niemand hem te na wil komen, niet het Belvedere, en zelfs niet mijn advocaten....

Van onze correspondent

Michel Maas

BOEDAPEST/ WENEN

Wanneer Lea Bondi-Jaray deze regels aan haar collega-kunsthandelaar Otto Kallir schreef, vermeldt de geschiedenis niet. Zelfs óf ze deze regels echt geschreven heeft, is zaak voor nader onderzoek. Maar echt of niet: de laatste zin hangt als een doem boven de 'kwestie-Schiele', die de kunstwereld al ruim een week bezighoudt.

Lea Bondi was een kunsthandelaar, die in 1938 Wenen voor de nazi's ontvluchtte en emigreerde naar Londen - met achterlating van veel bezittingen. Daaronder bevond zich volgens haar ook Portret van Wally uit 1912, van de Oostenrijkse expressionist Egon Schiele. Dat doek dook na de oorlog weer op in Oostenrijk, en recent hing het in het New Yorkse Museum of Modern art (MoMa), op de expositie Egon Schiele - the Leopold-Collection.

Het schilderijtje (32,7 bij 39,8 centimeter) is een van de twee Schieles die de New Yorkse officier van justitie Morgenthau op 5 januari in beslag heeft laten nemen, vlak voordat ze zouden worden teruggestuurd naar Oostenrijk. De schilderijen zijn geconfisqueerd in afwachting van opheldering van de eigendomsrechten. De Schieles worden opgeëist door de erfgenamen van hun (joodse) eigenaren van voor 1940, onder wie een nazaat van Lea Bondi.

Oostenrijk reageerde furieus . Minister Schüssel van Buitenlandse Zaken zei dat 'Oostenrijks gerechtvaardigde belangen beschermd moeten worden' en minister van Cultuur Gehrer: 'Dit is een zware slag voor de internationale uitwisseling van kunst. Het verwoest de basis van het vertrouwen dat je schilderijen die je uitleent ook terugkrijgt.'

Ook in de kunstwereld wordt nu gesproken over het einde van grote internationale tentoonstellingen. Want in musea moeten zich talloze kunstwerken bevinden waarvan de herkomstgeschiedenis lacunes vertoont, en duizenden kunstwerken waarvan die lacunes verband houden met de Tweede Wereldoorlog. Als deze twee Schieles zomaar in beslag genomen kunnen worden, zijn de eigenaren van al die kunstwerken niet meer zeker van hun bezit.

De republikeinse senator D'Amato had inderdaad het liefst beslag laten leggen op de hele Schiele-tentoonstelling. Zijn verzoek daartoe ging de officier van justitie te ver - die beperkte zich tot twee doeken. Maar D'Amato's rigoureuze verzoek versterkt de huiver in de kunstwereld, die nog wordt aangewakkerd door het joodse weekblad Forward dat in de inbeslagneming in New York het beginsein ziet voor een wereldwijde golf van claims van kunstwerken door nazaten van de slachtoffers van de holocaust.

Ook Rudolf Leopold zelf, de eigenaar van de Schiele-collectie van de MoMA-expositie en de 'Leopold' uit Bondi's brief, gooit dezer dagen in Oostenrijk olie op het vuur. De Oostenrijkse kunstverzamelaar heeft uitgeplozen dat als deze twee Schieles uit zijn eigen verzameling dubieus zijn, tientallen andere kunstwerken - die net als de Schieles op een veiling in 1956 waren opgedoken - eveneens als 'verdacht' moeten worden aangemerkt.

Zestien van deze kunstwerken, zo heeft Leopold deze week fijntjes uitgezocht, bevinden zich bovendien in Amerikaans bezit . Waarom dan niet al deze werken ook in beslag genomen, vraagt Leopold zich af.

De twee doeken, Tote Stadt III en Portret van Wally, zijn maar een minuscuul onderdeeltje van de collectie fin de siècle-kunst die Rudolf Leopold in 1994 aan de Oostenrijkse staat heeft overgedaan. Oostenrijk betaalde voor de vijfduizend kunstwerken 350 miljoen gulden, en verplichtte zich om voor de collectie een 'Leopold-Museum' te bouwen. Tot twee jaar na de bouw van het museum - die dit jaar begint - blijft Leopold echter aansprakelijk voor de kunstwerken. De eigendomsclaims raken zodoende de Oostenrijkse overheid niet direct, en die houdt zich na haar eerste verontwaardigde reactie angstvallig op de achtergrond - joodse kwesties liggen in Wenen nog altijd dubbel gevoelig.

De strafzaak wordt daarom vooral een zaak tussen Rudolf

Leopold en de eisers: Rita Reif, columniste bij de New York Times eist namens haar familie Tote Stadt III . Henri S. Bondi eist Portret van Wally op .

Leopold heeft nog geprobeerd een rechtszaak te vermijden. Toen in december de Amerikaanse claims opdoken, heeft hij het Joods Wereld Congres aangeboden een onafhankelijke commissie het eigendomsrecht te laten onderzoeken. Constance Löwenthal van het JWC, vond dat een veelbelovend aanbod. Zij noemt de inbeslagneming een 'polariserende ontwikkeling', die ze hevig betreurt.

Het wachten is nu op de volgende zet van officier van justitie Morgenthau. De eerste hoorzitting had afgelopen maandag moeten plaatsvinden, maar is verdaagd naar vrijdag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden