Claerbout dwingt zijn toeschouwer te vertragen

Stilzitten en ademloos kijken. Dat ga je doen zodra je de tentoonstellingsruimte betreedt waar David Claerbout exposeert. De Belgische kunstenaar maakt video's waarin niets lijkt te gebeuren en die toch alle aandacht opeisen.

Beeld RV

David Claerbout laat me in zijn video KING tergend langzaam omhoog kruipen langs het linkerbeen van Elvis Presley. Op zijn bovenbeen zie ik het zweet glinsteren, daarna ga ik via zijn te korte broek verder omhoog, langs zijn bleke schouders, zijn rug en daal af aan de andere kant: zijn bollende buik, het flesje Pepsi-Cola in zijn hand, weer die te korte broek.

Een heerlijk tripje langs de poriën van de superster, hoogst intiem en toch hartstikke klinisch en kunstmatig: wie diep inademt zal niet het dampende zweet van de destijds 21-jarige ruiken, hooguit de geur van het warme plastic van de beamer in Museum De Pont in Tilburg.

David Claerbout
FUTURE
Beeldende kunst
Museum De Pont
Tilburg, t/m 29/1/2017

KING is een hd-animatie die Claerbout maakte naar een foto die Alfred Wertheimer in 1956 nam, toen Elvis op de drempel van wereldfaam stond. De Belgische kunstenaar gebruikte honderden foto's om zijn video zo waarachtig mogelijk te maken. Toch zal geen enkele fan aan de hand van deze video kunnen bewijzen dat Elvis leeft: die buik beweegt niet, Elvis is een ijssculptuur, bevroren in de tijd in diverse grijstinten.

Claerbout noemt zich 'verpleger van beelden'. En 'beelden' betekent hierin meestal: gevonden foto's. De reis door de Elvis-foto laat mooi zien wat zo'n verpleger kan doen met een plat plaatje; hij dwingt je tot stilzitten en ademloos kijken. Er gebeurt eigenlijk niks en toch eist de video alle aandacht op. Dat geldt voor alle video's die Museum De Pont bijeenbracht in deze tentoonstelling; ze gijzelen de kijker op een geraffineerde en mysterieuze manier.

Claerbouts interesses lopen nogal uiteen en dat is ook wel prettig in een tentoonstelling waarin elk werk zo veel aandacht opeist. Na een zweeftochtje op esoterische klanken door een betoverend bos, is het heerlijk even in de historische dichtbevolkte stad Kowloon (in Hongkong) te vertoeven. Ook hier met een bijzondere soundtrack: Claerbout maakte een zogeheten binaurale opname, waardoor ook het geluid van de oude stad vreemd hyperrealistisch is.

Elvis op de drempel van wereldfaam in 1956 Beeld Alfred Wertheimer

De Pont presenteert ook tekeningen die Claerbout maakte terwijl hij aan het monteren en bewerken was. Die tekeningen en vooral de aantekeningen erin geven iets van het geheim van de meester prijs. Over elke millimeter is nagedacht, zowel inhoudelijk als visueel moet álles kloppen. Met het tapijt onder Elvis' voeten heeft Claerbout bijvoorbeeld nogal geworsteld, zo lees ik. Bij een schets van de animatie van het bos, waar hij zeven jaar aan werkte, schreef hij: 'Het is moeilijk uit te leggen hoe lastig 'normaliteit' na te maken is.'

De kunstenaar die zijn toeschouwer dwingt te vertragen, neemt zelf ook een gepaste traagheid in acht. Hij reflecteert al doende op wat hij maakt en levert commentaar. Toch blijkt hij betrekkelijk productief: de hele tentoonstelling in de nieuwe vleugel van Museum De Pont vulde hij met projecten die hij de afgelopen drie jaar afrondde.

Het nieuwste kunstwerk, Olympia, is eigenlijk nog niet af, maar dat is geen probleem als je ernaar kijkt. Claerbout liet zich inspireren door een anekdote over het Berlijnse Olympiastadion dat in 1936 werd gebouwd: het schijnt dat opdrachtgever en toenmalig rijkskanselier Hitler wilde dat het duizend jaar zou blijven bestaan, geïnspireerd door de robuuste bouwsels uit de klassieke oudheid. De animatie die Claerbout maakte, toont het stadion zoals het is ontworpen. In real time (als het dag is in Berlijn, is het dag in de video) laat hij zien hoe het in duizend jaar vergaat, als er geen mens is die het stadion onderhoudt, renoveert of afbreekt: de stenen zullen worden overwoekerd door planten en geteisterd door regen en wind.

Een kijkje in een fictieve parallelle werkelijkheid, ook hier zo hyperrealistisch dat het surreëel wordt. Claerbout en zijn medewerkers zijn voorlopig aan de eerste 25 jaar toegekomen: 219 duizend geprogrammeerde uren. Een tijdspanne die al amper te overzien is, laat staan duizend jaar.

Een megalomaan project en een ultieme oefening in geduld, voor kunstenaar en toeschouwer. Tijdens het kijken verheug ik me alvast op het volgende werk dat Claerbout gaat maken.

Donkere nieuwbouw in Tilburg

Museum De Pont in Tilburg heeft er een nieuwe zaal bij. Ideaal voor videotentoonstellingen.

Museum De Pont is de afgelopen maanden uitgebreid. In totaal werden aan de 6 duizend vierkante meters museum 1.100 vierkante meters toegevoegd, naar ontwerp van Benthem Crouwel Architekten. Er is een nieuw museumcafé gekomen, een 'lounge' met banken en gashaard, een tuin met terras, nieuwe depot- en kantoorruimte plus een tentoonstellingsruimte van 600 m2.

De tentoonstelling van David Claerbout is de eerste in de nieuwe tentoonstellingsruimte: de duisternis in deze vleugel is zeer geschikt voor video's en tekeningen.

Directeur Hendrik Driessen is tevreden, maar moest één concessie doen, zegt hij: 'Ik wilde één grote ruimte, zonder onderbrekingen, maar er moest een pilaar in. Die is nu verstopt in de ruimte waar we enkele van Claerbouts video's tonen.' Volgens Driessen betekent de uitbreiding niet dat de programmering van het museum inhoudelijk gaat veranderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden