Recensie het verhaal van erica speen

Circus Treurdier balanceert hilarische kritiek en besef van vergankelijkheid ★★★★☆

Het verhaal van Erica Speen (een remake) zit slimmer in elkaar dan de vorige productie. 

V.l.n.r. Valerie Pos, Ellen Parren, Jan-Paul Buijs en Peter van Rooijen in Het verhaal van Erica Speen (een remake). Beeld Bowie Verschuuren

Circus Treurdier is een van de leukste en interessantste nieuwe waarden in het theaterlandschap. Nergens mee te vergelijken is dit malle muziektheaterclubje, dat volstrekt originele werelden tevoorschijn tovert uit een onwaarschijnlijke mix van dolkomisch absurdisme, muzikale weemoed en puntige maatschappijkritiek. Hun pop-uptheaterproducties op locatie, inclusief provisorische horeca (drinken tijdens de voorstelling mag) zijn al een aantal edities goed raak, en met het bevreemdend geestige TreurTeeVee hebben de makers hun werkterrein en bereik succesvol uitgebreid. Vrijdag ging hun nieuwste muziektheaterproductie Het verhaal van Erica Speen (een remake) in première; de eerste sinds het zeer succesvolle Night of the problems (2017).

Erica Speen is minder uitbundig en nadrukkelijk dan die vorige productie, maar zit slimmer in elkaar, waardoor de impact uiteindelijk niet minder is, integendeel. Geen mokerslag dit keer, maar een reeks vernuftige en geraffineerde speldenprikjes, die nog dagenlang nagloeien. Zoveel wordt er door de makers verteld, getoond, aangestipt, gesuggereerd, beweerd en weer genuanceerd; in woorden, scènes en liedjes, maar net zo goed tussen de regels door.

Om met de anekdote te beginnen: Het verhaal van Erica Speen (een remake) begint bij de toneelversie van een (verzonnen) klassiek kinderboek. Of eigenlijk kort daarvoor, als in een ongemakkelijke voorgesprek de schrijver van het boek, J.J. Daalder (joyeus humeurig neergezet door Jan-Paul Buijs) wordt geïnterviewd door een kennis (een mooi houterige Peter van Rooijen). In dat stekelige gesprek blijkt Daalder niet de ware auteur van het werk: hij is slechts een eenvoudige kopiist, die een oud kinderboek woord voor woord heeft overgeschreven, om een nieuwe generatie kinderen moreel te onderrichten in traditionele normen en waarden en zo de status quo te behouden.

Beeld Bowie Verschuuren

Droste-effect

Met deze vondst ontstaat een vernuftig droste-effect dat zich herhaalt in de uiteindelijke vertelling, waarin eigentijdse reactionaire mechanismen, zoals scepsis jegens de wetenschap of de weerstand tegen het verdwijnen van Zwarte Piet, geraffineerd worden gelijkgeschakeld aan oudere conservatieve tendensen, zoals het verzet tegen de korte broek. Het is een remake. Het is hetzelfde verhaal. En dat verhaal is, in essentie, de angst van één bepaalde groep (bijvoorbeeld een oudere generatie) hun gekoesterde opvattingen, hun vastomlijnde wereldbeeld en vaak ook hun machtspositie te verliezen. Over de onvermijdelijkheid van verandering gaat het, maar ook over de (begrijpelijke) behoefte aan veiligheid en overzicht, en de aantrekkingskracht van nostalgie. In een wondermooi liedje zingt Jan-Paul Buijs: ‘Ik heb voor de helderheid mezelf steeds herhaald/ Ik ben in mijn eigen straat nog nooit verdwaald.’

De opzettelijk archaïsche voorstelling (naar dat verzonnen boek dus) draait om het opstandige pubermeisje Erica, prettig nurks vertolkt door stagiair Valerie Pos. Erica verzet zich tegen haar ouderwetse ouders (Buijs en een fijn steile Ellen Parren), hun tuttige kleding- en muzieksmaak en hun helden, hier in de persoon van de beetje foute blokfluitleraar Piet (‘Blokfluit spelen doe je met je hele lijf, Erica’). Een vileine verwijzing naar grensoverschrijdend gedrag in het kunstonderwijs (lees: de toneelschool) en het verdwijnen van bepaalde, nu kwestieuze, didactische opvattingen. Waarmee wellicht ook iets verloren gaat.

Zo laveert de voorstelling uitgekiend tussen hilarische kritiek op de reactionair, met in de verte een zweem van mededogen, en een sluimerend besef van vergankelijkheid. ‘Vergankelijkheid, zo heet de baspartij onder de melodie van dit bestaan’, zegt een van de personages. Het stuk eindigt ermee dat Erica Speen op latere leeftijd vol berouw terugkeert naar haar geboortedorp, vervuld van nostalgie naar een geromantiseerde jeugd. 

In een ingenieuze epiloog maakt Circus Treurdier vervolgens overtuigend invoelbaar dat het wereldbeeld waarop rechtlijnige conservatieven zich baseren niet alleen fictie is, maar vaak opzettelijke manipulatie. Opportunistische geschiedvervalsing omwille van machtsbehoud, gebaseerd op bronnen die ze naar eigen inzicht ontdoen van onwelkome elementen. Zoals (spoiler!) dat Het verhaal van Erica Speen misschien wel ooit door een vrouw werd geschreven. Of dat de moraal wellicht ironisch was bedoeld.

Dat geldt voor religieuze fundamentalisten, maar net zo goed voor populistische volksmenners. Machthebbers die baat hebben bij de status quo poetsen zulke verwarrende voetnoten liever weg.

Het verhaal van Erica Speen (een remake)

Muziektheater

★★★★☆

Door Circus Treurdier. Regie Suze Milius.

6/12, Dansmakers Amsterdam. Aldaar t/m 15/12, tournee t/m 9/2.

Circus Treurdier

Muziektheatercollectief Circus Treurdier werd in 2008 opgericht door Thomas Spijkerman en de artistieke kern bestaat inmiddels uit de makers en spelers Jan-Paul Buijs, Ellen Parren en Peter van Rooijen, scenograaf Janne Sterke en regisseur Joost van Hezik. De groep had eerder succes met variété-achtige formules (met sketches en een drankje) als Het eeuwige nachtcafé en de Circus Treurdier nachtmis. Ook zijn zij makers en bedenkers van het absurdistische tv-programma TreurTeeVee

Beeld Bowie Verschuuren
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden