RecensieChristian Boltavski

Christian Boltanski weet eenvoudige dingen te ensceneren tot iets betekenisvols, op het religieuze af ★★★★☆

Volgens de kunstenaar is de tentoonstelling in feite één groot, nieuw kunstwerk. 

Christian Boltanski, Faire son temps.Beeld Philippe Migeat, Centre Pompidou

De Franse kunstenaar Christian Boltanski (75) gaat zijn publiek niet opvrolijken. Mocht iemand bij zijn grote tentoonstelling in Centre Pompidou mooie plaatjes verwachten, denk dan nog eens na. Of beter nog: maak rechtsomkeert. Wie de tentoonstelling binnenloopt, stuit meteen op L’homme qui tousse, een korte, lugubere film uit 1969 waarin een figuur ineengedoken in een donkere kamer bloed (rode verf?) ophoest. 

De toon is gezet. Deze omvangrijke tentoonstelling, met veertig werken – het oudste uit 1967, het jongste van vorig jaar – is ingericht als een donker doolhof vol duistere kunst. Een ruimte hangt bijvoorbeeld vol zwartgeverfde spiegels (een werk uit 2005); ernaast wordt de bezoeker aangestaard door portretten in grofkorrelige zwart-witfoto’s die zo zijn vergroot dat ze onscherp en angstaanjagend zijn (1990).

Wereldberoemd werd Boltanski met zijn kunstwerken die met vergankelijkheid en de dood te maken hebben. Hij groeide op met het onderwerp: zijn Joodse vader overleefde de oorlog door onder te duiken in hun eigen huis. De kunstenaar werd geboren in het Parijse bevrijdingsjaar 1944 en hoorde over diegenen die de Holocaust niet hadden overleefd. Zijn trauma is zijn kunst geworden, zegt hij zelf.

Wat zijn gitzwarte kunst zo aantrekkelijk maakt, is hoe Boltanski eenvoudige dingen kan ensceneren tot iets betekenisvols, op het religieuze af. Een foto met een lampje erbij ziet eruit als een altaar, een vitrine met spulletjes uit zijn jeugd lijkt een essentiële antropologische vondst. Het is net tovenarij en hij flikt het steeds opnieuw. 

Vaak baseert Boltanski zich op gevonden zwart-witfoto’s uit kranten en tijdschriften, die soms getuigen van een gewelddadige geschiedenis, soms willekeurig gekozen lijken. Als de kunstenaar ze eenmaal heeft aangeraakt, vergroot en geënsceneerd, is elke foto als een indringende geest uit een dodenrijk. 

Christian Boltanski, Les Véroniques (1996) (Power Station of Art, Shanghai)Beeld Jiang Wenyi; Adagp Parijs

Een ander terugkerend effectief element in zijn kunst is de schaal. Vaak gaat het om immense installaties, die wereldwijd worden getoond. Hier in het Centre Pompidou zijn die imposante installaties dicht op elkaar en soms zelfs door elkaar opgebouwd. Een bewuste keuze, want hoewel de tentoonstelling chronologisch lijkt te beginnen, als een retrospectief, is ze volgens de kunstenaar in feite één groot, nieuw kunstwerk. 

In het Amerikaanse tijdschrift Forbes vergeleek Boltanski dat proces met eten koken: ‘Het is zoals wanneer je thuiskomt en geen avondeten hebt. Je doet de koelkast open en vindt een wortel, een ei en een stuk kaas, en door die te combineren maak je een nieuw gerecht.’ Leuke vergelijking, maar: als je koelkast uitpuilt van ingrediënten die zwaar op de maag liggen en je probeert ze allemaal te gebruiken, dan krijg je geen nieuw gerecht, maar iets onverteerbaars.

Door dit uitgangspunt – met veel kunstwerken één kunstwerk maken – kan het Centre Pompidou de variatie in Boltanski’s oeuvre geen recht doen, terwijl die best wat uitleg verdient, juist als je zo zeldzaam veel sleutelwerken bij elkaar ziet. Hoe is bijvoorbeeld de kleur, dat bloedrood van die hoestende man, uit zijn kunst verdwenen? En de afgelopen jaren maakte Boltanski grote installaties in de buitenlucht, maar waarom? We komen er in Parijs niet achter. Dat is Boltanski’s bedoeling; hij wil niet te veel uitleggen, maar ‘verdwijnen’ in zijn kunst.

Christian Boltanski, Faire son tempsBeeld Philippe Migeat, Centre Pompidou

Wat wel blijkt, is dat deze beklemmende kunstwerken elkaar moeilijk verdragen. Als je vele reuzen naast elkaar zet, lijken ze minder groot. En het kippenvel waarvoor de eerste ernstige zwart-witfoto nog zorgt, is verdwenen bij foto honderd-en-zoveel. Dat is zonde. Misschien is deze tentoonstelling dan als een gerecht waarvan je af en toe een voorzichtig hapje moet nemen? Al past zulk geknabbel natuurlijk niet bij Boltanski, die wil het publiek liever overvoeren met zijn peilloze duister.

Christian Boltanski: Faire son temps

Beeldende kunst

★★★★☆

T/m 16/3, Centre Pompidou, Parijs

Tentoonstelling als nieuw kunstwerk

Een overzichtstentoonstelling als één groot nieuw kunstwerk? Christian Boltanski is niet de eerste kunstenaar die dat probeert. Toen het Guggenheim Museum in New York in 2011 een uitgebreid retrospectief van de Italiaanse kunstenaar Maurizio Cattelan wilde laten zien, had de kunstenaar het krankzinnige plan opgevat al zijn kunstwerken aan het plafond te hangen, als één supergrote mobile, genaamd All

Cattelan (destijds 51 jaar) kondigde tevens aan dat hij met pensioen zou gaan, al weten we inmiddels dat dat een geintje was. Dat aangekondigde pensioen leek een reactie op het retrospectief: zo’n tentoonstelling lijkt een oeuvre te bezegelen, alsof de kunstenaar erna dood neer mag vallen, alsof er alleen moet worden teruggeblikt en er niets meer in de toekomst is. Misschien wil Christian Boltanski daarom niet dat zijn Parijse show wordt beschouwd als een retrospectief.

Hartslagen

Een van de omvangrijkste installaties van Christian Boltanski is niet in Parijs te beleven, maar in Japan. Les Archives du Coeur is een verzameling van tientallen duizenden geluidsopnamen van hartslagen, die de kunstenaar sinds 2008 wereldwijd verzamelt. De verzameling is te beluisteren in een speciaal museumgebouw op het eilandje Teshima. Bezoekers kunnen ook hun eigen hartslag achterlaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden