postuum

Christian Boltanski (1944-2021), de kunstenaar die zijn leven lang worstelde met de dood en de vergetelheid

Christian Boltanski in 2014. Beeld AFP
Christian Boltanski in 2014.Beeld AFP

De dood was zijn obsessie én zijn inspiratie, zijn hele leven probeerde hij zich tot de eindigheid te verhouden. Van anderen en van zichzelf. Woensdag overleed de Franse kunstenaar Christian Boltanski. Hij werd 76 jaar.

Boltanski, die uitgroeide tot een van de bekendste Franse kunstenaars, was autodidact. Hij groeide op in Parijs, in een Joodse familie die getraumatiseerd en angstig uit de oorlog kwam. Vader had de oorlogsjaren overleefd door zich twee jaar lang te verstoppen in huis. Naar school durfde de jonge Boltanski niet, hij sloot zich op in zijn kamer en begon te schilderen. Die eerste panelen (hij schilderde op hout) waren al duister en zijn kunst zou duister blijven.

Later maakte hij kleine sculpturen en installaties. Zwart-witfotografie en losse kledingstukken speelden daarin een belangrijke rol. Die foto’s en kledingstukken maken zijn kunst macaber en suggestief, het lijken vaak monumenten voor mensen die zijn gestorven. De gigantische installatie Personnes die hij toonde in het Grand Palais in 2010, bestond uit een gigantische stapel gedragen kleding waar een grijparm rücksichtlos in plukt. Een verwijzing naar de holocaust? Naar het lot? Boltanski was terughoudend in het toelichten van zijn kunst, die moest ‘universeel’ zijn, vertelde hij toen hij in 2017 de Volkskrant sprak over de installatie die hij had gemaakt voor de Oude Kerk in Amsterdam.

De installatie ‘Personnes’ van Christian Boltanski in het Grand Palais in Parijs, 2010. Beeld Reuters
De installatie ‘Personnes’ van Christian Boltanski in het Grand Palais in Parijs, 2010.Beeld Reuters

‘Ik ben niet gelovig,’ legde Boltanski uit, ‘ik stel vragen en ik hoop dat die tot andere vragen leiden bij de bezoeker. Natuurlijk heeft alles in mijn kunst betekenis voor mij, maar voor een ander zal die betekenis anders zijn.’ Zijn oeuvre moest worden begrepen als ‘een lange naïeve psychoanalyse’. ‘Ik ben geboren in Parijs in 1944, ik hoorde vanaf mijn vroegste jeugd over mensen die terugkwamen en mensen die niet terugkwamen, over de Shoah. Vanuit dat trauma maak ik kunst.’

Een ander wereldberoemd project van Boltanski is Les Archives du Coeur, een verzameling van tienduizenden geluidsopnamen van hartslagen, die de kunstenaar sinds 2008 wereldwijd verzamelde. De verzameling is te beluisteren in een speciaal museumgebouw op het Japanse eilandje Teshima. Bezoekers kunnen ook hun eigen hartslag achterlaten.

In 2009 begon hij aan een krankzinnige weddenschap met de Australische kunstverzamelaar en gokker David Walsh. Die mocht in zijn museum een continue livestream van camerabeelden uit Boltanski’s atelier vertonen en betaalde daarvoor maandelijks een bedrag voor, tot aan Boltanski’s dood. Samen rekenden ze uit dat als Boltanski vóór zijn 73ste verjaardag zou overlijden, dit voor Walsh een koopje zou zijn.

Vorig jaar toonde Boltanski in het Parijse Centre Pompidou een groot en beklemmend retrospectief vol duistere foto’s, zwartgeverfde spiegels en stemmige lampen. Hij had in volle overtuiging van zijn trauma zijn kunst gemaakt, maar maakte zich geen illusies over zijn eigen sterfelijkheid. Zo vertelde hij de Volkskrant in 2017: ‘We zullen vergeten worden! Eigenlijk is al mijn kunst falen, ik kan het vergeten niet tegenhouden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden