Christenen, joden en moren leefden vreedzaam samen

HOE TURBULENT de vijftiende eeuw in Spanje ook geweest mag zijn - met zijn spanningen tussen christendom, jodendom en islam -, in de romanliteratuur is daar weinig van terug te vinden....

SANDER DE VAAN

Het eerste boek is de vorig jaar vertaalde en besproken familiekroniek De woede van Teresa van de Chileen Alejandro Jodorowsky. Het is een overrompelend boek, waarin de schrijver de levensloop van zijn joodse voorouders schetst. In zijn roman gaat hij daarvoor terug naar de vijftiende eeuw, toen zijn familie betrekkelijk vreedzaam samenleefde met moslims en katholieken, een 'paradijselijke tijd', die in het collectieve geheugen van de sefardische joden altijd een belangrijke plaats is blijven innemen, zoals bleek uit de prachtige, met bijbelse verhalen doorschoten legenden van Jodorowsky.

Het tweede boek is de roman Afscheid van Andalusië van de Spaans-Mexicaanse schrijfster Sylvia López-Medina. Zij heeft haar boek gewijd aan een joods-islamitische familie, eveneens in het vijftiende-eeuwse Spanje, en in verband daarmee schetst zij de samenleving van moslims, joden en katholieken in het moorse Al Andalus, de grotendeels door sefardische joden gefinancierde christelijke reconquista, die de bedoeling had de moorse overheerser te verdrijven, en ten slotte de verbanning van diezelfde sefardim.

Boeiende grondstof voor de verbeelding, maar in tegenstelling tot wat Jodorowsky ervan maakte, is López-Medina kennelijk verblind geraakt door haar materiaal. Afscheid van Andalusië is helaas een erg oppervlakkig verhaal. De rijkdom, die je bij een dergelijk onderwerp vermoedt, blijkt hooguit klatergoud te zijn.

Een van de voornaamste bezwaren tegen dit boek is dat de personages zo weinig intrigerend zijn. Het gaat dan vooral om generaal Amahl (van moorse origine, maar loyaal aan de christenen), zijn joodse vrouw Bianca, hun kinderen en kleinkinderen.

López-Medina vertelt hoe Bianca, aan het begin van deze familiekroniek, aanvankelijk niets van Amahl moest hebben, maar toen de generaal haar hielp een veulen ter wereld te brengen en een sefardisch gedicht citeerde ('Opent uw deuren, uw gelaat is gelijk een bloem'), ging ze overstag.

Erg geloofwaardig doet het niet aan, en in de loop van het verhaal wordt het er niet beter op. Het gedrag van de mensen in dit boek lijkt zelden psychologisch verantwoord. Ze blijven daardoor stuk voor stuk bloedeloze figuren, iets wat veroorzaakt wordt door de drang van López-Medina om haar verhaal in de juiste historische banen te leiden. Regelmatig vergroot zij sociaal en religieus bepaalde oneffenheden in de onderlinge verhoudingen om ze, als dat zo uitkomt, even later weer klakkeloos glad te strijken. Het is een truc die zij in de loop van het verhaal uitentreuren zal herhalen.

Een gammele constructie kan wel eens minder storend zijn doordat er met veel verve wordt verteld, maar ook hierin stelt López-Medina teleur. Daarvoor biedt zij te veel open deuren en herhalingen, of verliest ze zich in een weemakende woordkeus ('Ze schonk hem een glimlach zo stralend dat hij even verblind werd door het totale gebrek aan terughoudendheid in haar ogen'). Maar het meest storend is nog wel dat zij haar boek een 'Spaanse' glans heeft willen verlenen door met Spaanse termen te strooien en een even gedetailleerde als misplaatste verhandeling over het stierengevecht ten beste te geven.

Ze bereikt daarmee het tegendeel van wat ze bedoelt: het verhaal wordt 'exotisch', Spaans op een manier die alleen mensen die weinig of niets van Spanje afweten als typisch 'Spaans' zullen ervaren. De kunstgreep van López-Medina om de lotgevallen van Amahls familie af te wisselen met dagboekaantekeningen van een kleindochter - overpeinzingen, die na de verbanning van de joden uit Spanje zijn opgetekend - maakt in dit opzicht niet veel goed.

Als deze roman al een verdienste heeft, dan is het dat hij een duistere periode in de Spaanse geschiedenis belicht, de tijd waarin de aanhangers van jodendom, christendom en islam uit elkaar werden gedreven. Maar als zo'n onderwerp zo krakkemikkig wordt behandeld al door López-Medina, dan spreekt het niet erg tot de verbeelding. Het doet er dan eigenlijk niet meer toe waarover zo'n boek gaat.

Sander de Vaan

Sylvia López-Medina: Afscheid van Andalusië.

Vertaald uit het Engels door Gerda Baardman.

Arena; 318 pagina's; * 39,90.

ISBN 90 6974 275 6.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden